ભારતીય વહીવટી વ્યવસ્થા તકનીકી દૃષ્ટિએ શાસનની વહીવટી શાખા છે. પરંતુ વહીવટી દૃષ્ટિએ તે ધારાસભાનો ભાગ એવા શાસનને અહેવાલ આપે છે. ભારતીય લોકશાહી વ્યવસ્થામાં કાયદા અને ધારાસભાના નિર્ણયોનું રૂપાંતર પ્રક્રિયાઓ તથા કાર્યમાં કરવું, યોજનાઓ ઘડવી અને ધારાસભા દ્વારા કરવામાં આવેલાં વચનોનો અમલ કરવો એ વહીવટીતંત્રની મુખ્ય જવાબદારી છે. મોટા ભાગના ભારતીય વહીવટી અધિકારીઓ કોઈ વિશિષ્ટ વિષયના નિષ્ણાત હોતા નથી; તેઓ સામાન્ય વહીવટકર્તા અથવા સામાન્ય વ્યવસ્થાપક હોય છે. તેથી ઘણા વહીવટી અધિકારીઓ માનવવિદ્યા વિષયોનો અભ્યાસ કરેલા હોય છે. જોકે, તાજેતરના સમયમાં પરિવર્તન લાવવા માટે અનેક ઇજનેરો, વૈજ્ઞાનિકો અને સમાજવિજ્ઞાનના સ્નાતકો પણ આ માર્ગ પસંદ કરી રહ્યા છે.
ભારતનું શાસન કરવા માટે આ વહીવટી વ્યવસ્થા બ્રિટિશ સંસ્થાનવાદી શાસન દ્વારા પ્રારંભ કરવામાં આવી હતી. બ્રિટિશ નાગરિક સેવા વ્યવસ્થાના આધારે રચાયેલી ભારતીય નાગરિક સેવા, એટલે કે ICS,નું પાછળથી સરકારે ભારતીય વહીવટી સેવા, એટલે કે IAS, તરીકે નામપરિવર્તન કર્યું. કેન્દ્રીકૃત પસંદગી પ્રક્રિયા શરૂ કરવામાં આવી, પરંતુ IAS અધિકારીઓને રાજ્ય સરકારો અથવા કેન્દ્ર સરકારમાં પ્રતિનિયુક્ત કરવામાં આવે છે. વિવિધ સરકારોની નીતિઓ સાથે કાર્ય કરતી વખતે તેમની રાજકીય તટસ્થતા જાળવવાની અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે. વિવિધ નીતિઓની રચનામાં પણ વહીવટીતંત્ર મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. જનપ્રતિનિધિઓએ જનતાને આપેલાં વચનો કઈ યોગ્ય રીતથી પૂર્ણ કરી શકાય, નીતિઓ કાયદેસર છે કે નહીં, તેમજ તેમના અમલમાં કયા અવરોધો આવી શકે છે, તે અંગે વહીવટી અધિકારીઓ જનપ્રતિનિધિઓને માર્ગદર્શન આપે છે.
Featuring:
ભારતીય વહીવટી અધિકારીઓની પસંદગી સંઘ લોક સેવા આયોગ, એટલે કે UPSC, દ્વારા લેવામાં આવતી પરીક્ષાઓના…
ભારતીય વહીવટી અધિકારીઓની પસંદગી સંઘ લોક સેવા આયોગ, એટલે કે UPSC, દ્વારા લેવામાં આવતી પરીક્ષાઓના માધ્યમથી કરવામાં આવે છે. આ પરીક્ષાઓમાં વિવિધ વિષયોનો સમાવેશ થાય છે અને તેમાં સફળ થવું અત્યંત કઠિન માનવામાં આવે છે. ત્યારબાદ અનેક તબક્કામાં કઠિન મુલાકાત પ્રક્રિયા થાય છે, જેના દ્વારા લાયક ઉમેદવારોમાંથી અત્યંત યોગ્ય ઉમેદવારોની પસંદગી કરવામાં આવે છે. ઘણી મુલાકાતોમાં ઉમેદવારની વિશ્લેષણશક્તિ અને ઉકેલ શોધવાની ક્ષમતા કરતાં તેના સ્વભાવ, આત્મવિશ્વાસ, સામાજિક વ્યવહારકૌશલ્ય અને વ્યવહારુ બુદ્ધિની વધુ પરીક્ષા લેવામાં આવે છે, એવું જોવા મળે છે.
સામાજિક રીતે પાછળ રહી ગયેલા માનવામાં આવતા કેટલાક સમાજવર્ગોને સામાજિક સમતા પ્રાપ્ત કરાવવા માટે હકારાત્મક ભેદભાવની વ્યવસ્થા તરીકે અનામત નીતિ લાગુ કરવામાં આવી હતી. જોકે, ચિકિત્સા ક્ષેત્રથી લઈને વહીવટી ક્ષેત્ર સુધી દેશની વિવિધ વ્યવસ્થાઓમાં જોવા મળતી અક્ષમતા માટે કેટલાક લોકો આ વ્યવસ્થાને જવાબદાર માને છે. વહીવટી સેવામાં ઉમેદવારોની પસંદગીમાં પણ સામાજિક વર્ગના આધારે આપવામાં આવતી અનામત વયમર્યાદા તેમજ લઘુત્તમ ગુણના માપદંડોને પ્રભાવિત કરે છે. આ વ્યવસ્થાનો લાભ અગાઉથી મેળવી ચૂકેલા કહેવાતા ‘સમૃદ્ધ સ્તર’ના લોકો પોતાના સંતાનો અને પૌત્રોને પણ સતત આ જ વ્યવસ્થાના લાભ અપાવે છે, જેના પરિણામે અત્યાર સુધી આ વ્યવસ્થાનો લાભ ન મેળવી શકેલા લોકોની તકો ઘટે છે, એવો કેટલાક લોકોનો આક્ષેપ છે.
વહીવટી સેવાનું આકર્ષણ એટલું પ્રબળ છે કે ઉપલબ્ધ પદોની સંખ્યા કરતાં હજારો ગણી વધુ સંખ્યામાં…
વહીવટી સેવાનું આકર્ષણ એટલું પ્રબળ છે કે ઉપલબ્ધ પદોની સંખ્યા કરતાં હજારો ગણી વધુ સંખ્યામાં ઉમેદવારો તેના માટે પ્રયત્ન કરે છે. વહીવટી પદોની સંખ્યા દર વર્ષે ઘટી રહી છે, જ્યારે ઉમેદવારોની સંખ્યા સતત વધી રહી છે. માત્ર શ્રેષ્ઠ અને સૌથી યોગ્ય ઉમેદવારોની પસંદગી થાય તે માટે સૌપ્રથમ પ્રાથમિક પરીક્ષા આપવી પડે છે; આ પરીક્ષા પોતે જ અત્યંત કઠિન હોય છે. તેમાં સફળ થયેલા ઉમેદવારો ત્યારબાદ મુખ્ય પરીક્ષા આપે છે અને ત્યારપછી મુલાકાત પ્રક્રિયામાંથી પસાર થાય છે. આશ્ચર્યજનક રીતે, છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોમાં અંતિમરૂપે પસંદ કરવામાં આવતા ઉમેદવારોની સંખ્યા સતત ઘટી રહી છે.
Featuring:
આ જટિલતામાં વધુ વધારો કરતાં, કેટલાંક રાજ્યોએ વહીવટી અધિકારીઓના અનુભવને ઔપચારિક પસંદગી પ્રક્રિયામાંથી પસાર થયેલા ઉમેદવારોની લાયકાતના સમકક્ષ ગણવાનું શરૂ કર્યું છે. આવા ‘પદપ્રદાન દ્વારા નિયુક્ત’ અધિકારીઓને ક્યારેક કઠિન પસંદગી પ્રક્રિયામાંથી પસાર થયેલા અધિકારીઓ સમાન દરજ્જો આપવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, કર્ણાટકમાં આવા અધિકારીઓને કર્ણાટક વહીવટી સેવાના અધિકારીઓ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જ્યારે તમિળનાડુમાં તેમને ભારતીય વહીવટી સેવાનું પદનામ જ આપવામાં આવે છે.
