भारते शिक्षा

तेन कृषौ विशेषज्ञाः अपि जाताः, ये पुष्प-फल-शाकादीनि नश्वराणि वस्तूनि सम्भालितुं, तण्डुल-गोधूम-दालादीनि अनश्वराणि संरक्षितुं, कृषिजोत्पादनानि संस्कृत्य तैलं पशुखाद्यं च उत्पादयितुं च समर्थाः आसन्। एताः प्रक्रियाः कृषिः, पशुपालनं, उद्यानकृषिः, पेषणकर्म च इत्यादीन् व्यवसायान् प्रोत्साहितवत्यः। अयं सम्पूर्णः पारिस्थितिकीतन्त्रः एतावत् सफलः आसीत् यत् राजा बीजधनेन आर्थिकक्रियाः उत्पादयति स्म, देशीयोपभोगाय निर्यातार्थं च वस्तूनि निर्मापयति स्म, कालातीतमूल्ययुक्ताः सेवाः प्रदापयति स्म, जनसंख्यायाः प्रत्येकस्मिन् अङ्गे च धनं प्रसारयति स्म। एतेषु क्षेत्रेषु नियुक्ताः जनाः क्रमेण कतिपयैः शिक्षकैः युक्ताः विद्यालयाः पोषितवन्तः, ये स्थानीयान् बालकान् उत्तमाचरणानि जीवने कथम् आत्मसात्करणीयानि, समीकरणीयानि, स्वीकरणीयानि च इति शिक्षयितुं शक्नुवन्ति स्म। शिलालेखप्रमाणानुसारं प्रत्येकः नागरिकः करम् अददात्। विविधरोमलेखानुसारं भारतस्य निर्धनतमः नागरिकः अपि तान् अलङ्कारान् अधारयत् ये रोमनगरस्य धनिकतमेन नागरिकेन अतीव आद्रियन्ते स्म।

१८१३ तमस्य वर्षस्य चार्टर्-अधिनियमेन (Charter Act) सा संवत्सरं प्रति १,००,००० रूप्यकाणि प्रतिज्ञातवती (रजतम् आधारं कृत्वा सम्भवतः अद्यतनमूल्ये प्रायः १ अब्जडॉलर-परिमितम्), परं तानि धनानि संस्कृतस्य अरबीभाषायाश्च महाविद्यालयान् पुस्तकालयांश्च निर्मातुं, वेदानां शास्त्राणाम् अरबीग्रन्थानां च मुद्रितपुस्तकानां संग्रहार्थं पुस्तकालयान् रचयितुं च उपायुङ्क्त। सा न अजानात् यत् ब्रिटेन-देशे इव न, भारते विद्या कर्णेन (श्रवणेन) गुरोः मार्गदर्शनेन च प्राप्यते। ब्रिटेन-देशे इव न, वृत्त्युन्मुखं कौशलविकासं महाविद्यालयेन न, किन्तु शिल्पिनः विशेषज्ञस्य च अन्तेवासित्वेन क्रियते स्म। अपि च, संस्कृतम् अरबी च केवलं भाषे आस्तां, ते वृत्त्युन्मुखानि कौशलानि अवश्यं न ददाति स्म, अपि तु जनानां कृते अधिकम् अध्ययनस्य साधकमात्रे आस्ताम्, अतः विदुषाम् उपकारकाणि अभवन्, न तु जनसंख्यायाः बहुमतस्य।

एतत्पृष्ठभूमिकया सः तर्कितवान् यत् यानि १,००,००० रूप्यकाणि आयव्ययके निर्धारितानि तानि आङ्ग्लभाषां शिक्षयितुं विद्यालयनिर्माणाय पुनर्नियोज्यानि, ये “रक्ते वर्णे च भारतीयं, रुचौ मतेषु नैतिकतायां बुद्धौ च आङ्ग्लं जनवर्गं” रचयेयुः इति। सारतः, सः एतादृशं जनसमूहं संवर्धयितुम् ऐच्छत् ये मस्तिष्कप्रक्षालिताः सन्तः भारतीयभाषाणां संस्कृतेः सभ्यतायाश्च विषये आङ्ग्लभाषया विषं वमेयुः, तादृश्या मानसिकतया च बालानां पीढीः वर्धयेयुः। यतः ते भारतीयरूपाः विद्वत्प्रतीताश्च आसन्, अतः शेषः भारतदेशः अपि तान् अनुसृत्य स्वभारतीयत्वं त्यक्त्वा भारतीयरूपाः आङ्ग्लजनाः भविष्यतीति तस्य आशा आसीत्।

एषा घटना आङ्ग्लराजमुकुटाय ईस्ट् इण्डिया कम्पनीं विघटयितुं 1858 तमे वर्षे भारते प्रत्यक्षशासनं स्थापयितुं च व्याजम् अयच्छत्। तेन प्रशासनपरिवर्तनेन सह मैकॉलेमहोदयस्य लेखपत्रं (Minute) पूर्णतः प्रवर्तितम्। भारतीयाः, तेषां भाषा, तेषां सभ्यता च निन्दिताः। ख्रिस्तीयधर्मप्रचारकेभ्यः विद्यालयान् महाविद्यालयांश्च स्थापयितुं स्वतन्त्रता दत्ता, धनेन च ते सशक्तीकृताः, जनसंख्यां ख्रिस्तमतं प्रति परिवर्तयितुं च प्रोत्साहिताः। समाजपोषिताः प्राचीनाः शैक्षिकव्यवस्थाः अपतन्, तासु अध्यापकाश्च स्वयमेव स्वनिर्वाहं कर्तुं परित्यक्ताः। एतेषां शैक्षिकपरिवर्तनानाम् उद्देश्यम् एतादृशं नागरिकसमूहं सृष्टुम् आसीत् यः भारतीयरूपः आङ्ग्लः भूत्वा आङ्ग्लविचारान् नीतीः लक्ष्याणि च प्रवर्तयितुम् आङ्ग्लेभ्यः कार्यं करिष्यति। ते समाजे अन्येषां प्रभावं जनयित्वा सहस्राब्दीप्राचीनां तेषां सभ्यतां प्रतिस्थापयितुम् एतं मार्गम् अनुसर्तुं प्रेरयिष्यन्ति। शिक्षाव्यवस्था लिपिकान्, लेखाकारान्, अल्पकौशलान् छात्रांश्च निर्मास्यति स्म, येषां एकमेव लक्ष्यम् आजीविकान्वेषणम् आसीत्।

प्रसिद्धः कलेतिहासज्ञः आनन्दकुमारस्वामी (1877-1947) अवदत् यत् “शिक्षिताः भारतीयाः – इत्थं भारतीयशिक्षायाः पीडिताः वर्ण्यन्ते।” धर्माध्ययनप्राध्यापकः डॉ. डेविड् ग्रे इत्थं निरीक्षते स्म यत् “उपनिवेशवादस्य उत्तराधिकारात्, यस्य शोषणं जातिश्रेष्ठतासिद्धान्तेन वैचारिकरूपेण न्याय्यं कृतम्, अयूरोपीयसभ्यतानां योगदानानि प्रायः उपेक्षितानि, अथवा गणितज्ञेन लेखकेन च जॉर्ज् घेवरुघीज् जोसेफ् इत्यनेन यथा वादितं तथा विकृतान्यपि, यतः तानि प्रायः यूरोपीयानि इति मिथ्या आरोपितानि।” ये जनाः एतेन शिक्षणतन्त्रेण गताः ते “मैकॉलेमहोदयस्य सन्तानाः” इति उच्यन्ते स्म।

नेहरूमहोदयस्य शिक्षामन्त्री मौलाना अबुल कलाम आजाद आसीत्, यः उत्कटः मुस्लिमः गान्धिना सह हिन्दु-मुस्लिममैत्र्यर्थं च अयुध्यत। मुस्लिमानां प्रवक्ता इति मन्यमानः सः भारतविभाजनस्य विरोधम् अकरोत्; जिन्नामहोदयस्य मुस्लिमपाकिस्तानकल्पनायाः अपि विरोधम् अकरोत्। तथापि तस्य आलोचकाः खिलाफतान्दोलनस्य समर्थनार्थं तं दोषिणं कुर्वन्ति, यत् केषाञ्चित् मतेन उत्तरकेरले लक्षाधिकानां हिन्दूनां वधस्य, बलात्कारस्य, विस्थापनस्य च कारणम् अभवत्। ते वदन्ति यत् भारतस्य पाठ्यक्रमः हिन्दुधर्मस्य आङ्ग्लकृतां निन्दाम् अनुवर्तितवान्, हिन्दुवीराणां सफलतानां योगदानानां च कदापि समावेशं न कृतवान्। ते तं आरोपयन्ति यत् सः भारते दमनकारिणः इस्लामीयशासनस्य महिमानं कृतवान्, दुःखानाम् इतिहासं तथा तादृशशासनस्य विरुद्धं युद्धं कृतवतां प्राचीनराजवंशानां भूमिकां च न्यूनीकृतवान्। तथापि तस्य कार्यकाले प्रारम्भार्थं एका संकल्पना निर्मिता, विविधैः देशैः सह सहकार्येण अनेकाः उत्कृष्टाः अभियान्त्रिकसंस्थाः (भारतीयप्रौद्योगिकीसंस्थानानि) स्थापिताः। उपराष्ट्रपतेः सर्वपल्लि राधाकृष्णन् (तस्मिन् काले उपराष्ट्रपतिः, पश्चात् राष्ट्रपतिः अभवत्) इत्यस्य, विश्वविख्यातस्य विदुषः, मार्गदर्शनेन अनेकानि चिकित्साशोधनसंस्थानानि अपि आरब्धानि।

विशेषतः स्नातकानां रोजगारयोग्यता अतीव न्यूना जाता। अस्मिन् काले लक्ष्यं यावन्तः शक्याः तावन्तः छात्राः व्यवस्थायाः माध्यमेन अग्रे प्रेषणीयाः साक्षरतादरः च वर्धनीयः इति आसीत्—१९८१ तमे वर्षे पुरुषाणां कृते ५६% स्त्रीणां कृते च ३०% आसीत्। २०१७-१८ तमे वर्षे राष्ट्रियसांख्यिकीकार्यालयः साक्षरतां पुरुषाणां कृते ८४.७% स्त्रीणां कृते च ७०.३% इति अनुमितवान्; पूर्वं स्वनामाक्षरकरणसामर्थ्यं मूलपाठवाचनसामर्थ्यं वा इत्यादयः मूलभूताः क्षमताः व्यवहारे शिथिलतया गण्यन्ते स्म। एमफिल्-पीएच्डी-उपाधिधारिणः देशस्य शिक्षकाः अपि शिक्षकनियुक्त्यर्थं राष्ट्रियपात्रतापरीक्षां (NET) उत्तीर्णुं न शक्नुवन्ति इति दृष्ट्वा, शिक्षकान् उत्तमं प्रशिक्षयितुं स्थाने, विविधकारणैः NET स्थगिता, निरस्ता, बाधिता वा।

भारते अनेकानि मान्यताप्राप्तानि मण्डलानि सन्ति येषु छात्राः चयनं कर्तुं शक्नुवन्ति। सर्वाधिकं लोकप्रियं केन्द्रीयमाध्यमिकशिक्षामण्डलम् (CBSE) अस्ति, यत् केन्द्रेण प्रशासितः कार्यक्रमः। आङ्ग्लभाषायां हिन्दीभाषायां च परीक्षाः दशमकक्ष्यायाः अन्ते अखिलभारतीयमाध्यमिकविद्यालयपरीक्षया (AISSE) द्वादशकक्ष्यायाः अन्ते च अखिलभारतीयवरिष्ठविद्यालयप्रमाणपत्रपरीक्षया (AISSCE) प्रशासिताः भवन्ति। द्वादशकक्ष्यायाः अनन्तरं विदेशे अध्ययनम् इच्छद्भिः यत् प्राधान्येन चीयते तत् भारतीयविद्यालयप्रमाणपत्रपरीक्षापरिषद्, या दशमकक्ष्यायाः अनन्तरं भारतीयमाध्यमिकशिक्षाप्रमाणपत्रम् (ICSE) द्वादशकक्ष्यायाः अनन्तरं च भारतीयविद्यालयप्रमाणपत्रम् (ISC) प्रशासयति।

एतेन छात्रधारणं वर्धितं तथापि बहवः बालकाः ये एतादृश्यां शिक्षायां न अभिमुखाः, ते तस्यां परीक्षायां सम्यक् न साधयन्ति; केचन आत्महत्यारूपं चरमं पदं स्वीकुर्वन्ति। 2019 तमे वर्षे 10,335 छात्राः आत्महत्याम् अकुर्वन्। 1995 तः 170,000 बालकाः आत्महत्याम् अकुर्वन्, तेषु च 52% अधिकाः 2019 पर्यन्तस्य दशके अभवन्।

2019 तमे वर्षे उच्चशिक्षायां भारते 1,043 विश्वविद्यालयाः 42,343 महाविद्यालयाः च आसन् (AISHE 2019-20)। एतेषु संस्थानेषु आसनानां महान् भागः भारतस्य सकारात्मकभेदभावनीत्यनुसारं आरक्षितः अस्ति। एषा आरक्षणव्यवस्था बालकानां जन्मना यस्मिन् कुले ते जाताः तदाधारेण अधिकांशासनानि पृथक् स्थापयितुं लक्ष्यीकरोति। एषा व्यवस्था निर्गमबिन्दून् विना भविष्यत्काले अपि एतत् पक्षपातं प्रवर्तयति। अस्याः आरक्षणनीतेः समालोचकाः वदन्ति यत् एतत् एतेषां कुलपृष्ठभूमीनां बालकान् उत्कर्षाय साहाय्यस्य आश्रितान् करोति। अस्याः व्यवस्थायाः समर्थकाः अपि वदन्ति यत् एतासु पृष्ठभूमिषु ये धनिनः (ये क्रीमी लेयर् इति उच्यन्ते) ते सर्वान् लाभान् हरन्ति, दरिद्रेभ्यः च कामपि प्रगतिं निषेधन्ति। तथापि अधिकांशः विवेकशीलाः चिन्तकाः सहमताः सन्ति यत् शिक्षणकाले आरक्षणं, ततः उच्चशिक्षायां आरक्षणं, नियुक्तिषु पदोन्नतिषु च आरक्षणं—इदं सर्वं इदानीं समुदायानां साहाय्याय न, अपि तु राजनीतये अस्ति। ते वदन्ति यत् एतत् एतान् समुदायान् यावत् साहाय्यं करोति ततः अधिकं देशस्य हानिं करोति।

केचन विशिष्टसंस्थानानि अपि सन्ति, यथा भारतीयान्तरिक्षविज्ञानप्रौद्योगिकीसंस्थानम्, बेङ्गलूरुनगरे भारतीयविज्ञानसंस्थानम् (IISc), भारतीयसूचनाप्रौद्योगिकीसंस्थानानि, मुम्बईनगरे टाटा-मूलभूतसंशोधनसंस्थानम् (TIFR) इत्यादीनि। मुक्तविद्यालयीयकौशलशिक्षामण्डलम्, सिक्किमम् (BOSSE), राष्ट्रियमुक्तविद्यालयीयशिक्षासंस्थानम् (NIOS), इन्दिरागान्धीराष्ट्रियमुक्तविश्वविद्यालयः (IGNOU) च सर्वेषु स्तरेषु मुक्तां दूरस्थां च शिक्षां निरन्तरशिक्षां च ददति संस्थानानि सन्ति।

सा 5+3+3+4 (अथवा 5+3+3+2+2 अथवा 3+2+3+3+2+2) इति रूपेण दृश्यमानं प्रारूपं ददाति, यस्मिन् पञ्चवर्षीयः आधारभूतः स्तरः (त्रीणि वर्षाणि पूर्वविद्यालयीयानि तथा प्रथमद्वितीयकक्ष्ये) क्रियाधारितशिक्षणेन सह; तृतीयतः पञ्चमकक्ष्यापर्यन्तं त्रीणि वर्षाणि यत्र स्वास्थ्ये, विश्लेषणकौशले, गणितीयदृष्टिकोणे, तर्के, तार्किकचिन्तने सृजनात्मकचिन्तने च बलं भविष्यति; षष्ठतः अष्टमकक्ष्यापर्यन्तं विज्ञानेषु, गणिते, कलासु, समाजविज्ञानेषु, मानविकीषु इत्यादिषु बलं भविष्यति; नवमतः द्वादशकक्ष्यापर्यन्तं द्वौ भागौ कर्तुं शक्यौ, 9-10 तथा 11-12, वृत्तिप्रशिक्षणे च बलं दातुं शक्यते।

स्नातकस्तरीयम् अध्ययनं चतुर्वर्षपर्यन्तं भविष्यति, बहुविधनिर्गमविकल्पैः सह—प्रथमवर्षसमाप्तौ प्रमाणपत्रम्, द्वितीयवर्षसमाप्तौ उन्नतं पत्रोपाधिपत्रम् (डिप्लोमा), तृतीयवर्षसमाप्तौ स्नातकोपाधिः, चतुर्थवर्षानन्तरं च (अनुसन्धानसहितः) स्नातकोपाधिः। पाठ्यक्रमेषु व्यावसायिकाः वृत्तिपरकाश्च पाठ्यक्रमाः अन्तर्भवितुम् अर्हन्ति, छात्रः च यत् अध्येतुम् इच्छति तत् चेतुं स्वतन्त्रः अस्ति।