अनादिकालात् हिन्दवः योगम् आरोग्यरक्षणस्य अभ्यासरूपेण अपश्यन्। आरोग्यं शरीरमनसोः समन्वितं कार्यम् इति मन्यते स्म। शब्दोऽयं युज् धातोः आगतः, यस्य अर्थः संयोजनं योजनं वा। शरीरं मनश्च द्वे योजिते स्तः। ते प्राणेन नियम्येते, यः रश्मिवत् कार्यं करोति। रश्मिधारकः जीवात्मा, यः अननुवादनीयः शब्दः, प्रायः शिथिलतया जीवन्तम् आत्मा इति अनूद्यते। हिन्दवः योगं केवलं शारीरिकव्यायामरूपेण न अपश्यन्, अपि तु महत्तरस्य किञ्चित् साधनरूपेण।

योगः शरीरं मनश्च योजयति
योगः शरीरं मनश्च योजयति

योगस्य पद्धतेः आरम्भकालः न ज्ञायते, तथापि पाश्चात्त्याः संशोधकाः तस्य कालनिर्णयं निरन्तरम् अन्विष्यन्ति। यद् वस्तु अनादिकालात् विद्यते तस्य कालः कथं निर्णेयः? तथापि सिन्धुघट्टसभ्यतायाः मुद्राः, याः प्रायः सामान्यसंवत्पूर्वम् 2500 इति कालस्य मन्यन्ते, ध्यानयोगासने उपविष्टम् आकारं दर्शयन्ति। अनेके उपनिषदः इन्द्रियाणां शमनस्य आरम्भरूपेण प्राणनियमनस्य महत्त्वं वर्णयन्ति। महाभारतस्य भागभूता भगवद्गीता योगस्य अनेकान् मार्गान् वर्णयति: कर्मयोगं भक्तियोगं ज्ञानयोगं च। एते योगं स्वस्य यथार्थस्वभावस्य आध्यात्मिकसाक्षात्कारं प्रति अनिवार्यं तत्त्वं निरूपयन्ति। अतः एतेषु ग्रन्थेषु योगः आरोग्यपूर्णाय आध्यात्मिकाय च जीवनाय शरीरमनसोः बलवर्धकः इति प्रस्तूयते।

गभीरमूलं प्राचीनम् अभ्यासः
गभीरमूलं प्राचीनम् अभ्यासः

महर्षिः पतञ्जलिः योगसूत्रेषु अभ्यासं व्यवस्थितवान्। केचित् इमं ग्रन्थं सामान्यसंवत्पूर्वम् 200 तः सामान्यसंवत् 400 पर्यन्तं मध्ये…

महर्षिः पतञ्जलिः योगसूत्रेषु अभ्यासं व्यवस्थितवान्। केचित् इमं ग्रन्थं सामान्यसंवत्पूर्वम् 200 तः सामान्यसंवत् 400 पर्यन्तं मध्ये कालनिर्णीतं कुर्वन्ति, किन्तु एतत् कल्पनामात्रम् अपि स्यात्, एतेषु सिद्धान्तेषु अधिकः विश्वासः न स्थापनीयः इति श्रेयः। कालः यः कोऽपि भवतु, पतञ्जलेः ग्रन्थः योगस्य संग्रहरूपेण वर्तते। तस्य परिभाषा संक्षिप्ता अस्ति: योगः चित्तवृत्तिनिरोधः। तस्य पद्धतिः अष्टाङ्गमार्गः, यः अनुशासनस्य कार्यक्रमः आध्यात्मिकतां प्रति नयति।

पतञ्जलिः सूत्रेषु योगं व्यवस्थापितवान्
पतञ्जलिः सूत्रेषु योगं व्यवस्थापितवान्

यमः संयमानाम् अभ्यासः। साधकः अहिंसां सत्यम् अस्तेयं ब्रह्मचर्यम् अपरिग्रहं च आचरति। एते अन्येषां प्रति आचरणं नियमयन्ति। एतादृशस्वभावयुक्तस्य जनस्य शत्रवः पश्चात्तापाश्च अल्पाः भवन्ति। अतः एते अभ्यासाः शान्ततरं चित्तं प्रति नयन्ति।

यमः: मनःशान्तिकराः संयमाः
यमः: मनःशान्तिकराः संयमाः

नियमः अनुष्ठानानाम् अभ्यासः। साधकः शारीरिकीं मानसिकीं च शुचितां सन्तोषं तपश्च आचरति। देवे मनसा समर्पणं कृत्वा…

नियमः अनुष्ठानानाम् अभ्यासः। साधकः शारीरिकीं मानसिकीं च शुचितां सन्तोषं तपश्च आचरति। देवे मनसा समर्पणं कृत्वा सः आत्मविषयकस्य अध्ययने संलग्नः अनुशासितं जीवनं यापयति।

नियमः: अनुशासितजीवनाय व्रतानि
नियमः: अनुशासितजीवनाय व्रतानि

आसनम् इति अननुवादनीयः शब्दः, किन्तु शिथिलतया शरीरस्थितिधारणस्य अभ्यासः इति वर्णयितुं शक्यते। दुःखस्य विषयः यत् योगशब्दं श्रुत्वा बहवः जनाः इदमेव जानन्ति। पतञ्जलिः अत्र अधिकं न प्रविशति, केवलम् आसनं स्थिरं सुखं च भवेत् इति वदति। अन्तर्निहिता धारणा इयं यत् शिष्यः योग्यात् गुरोः शिक्षिष्यते, यः आसनानाम् अभ्यासस्य सम्यक् मार्गं बोधयिष्यति। हठयोगविषये परवर्ती ग्रन्थः, विशेषतः हठयोगप्रदीपिका, बहूनि आसनानि तेषां पाचने मेरुदण्डे सन्धिषु नाडीतन्त्रे च प्रभावान् च वर्णयति। केचित् संशोधकाः कल्पनया इमं ग्रन्थं पञ्चदशशताब्द्याः इति कालनिर्णीतं कुर्वन्ति।

आसनम्: स्थिरं सुखं च स्थितिः
आसनम्: स्थिरं सुखं च स्थितिः

प्राणायामः श्वासस्य नियमनाभ्यासः। उपनिषदः श्वासं शरीरमनसोः सेतुरूपेण संयोजकं सर्वप्रधानं तत्त्वं वर्णयन्ति। श्वासस्य मन्दीकरणेन नियन्त्रणेन च…

प्राणायामः श्वासस्य नियमनाभ्यासः। उपनिषदः श्वासं शरीरमनसोः सेतुरूपेण संयोजकं सर्वप्रधानं तत्त्वं वर्णयन्ति। श्वासस्य मन्दीकरणेन नियन्त्रणेन च तन्त्रिकातन्त्रं शान्तं भवति, अतः मनोऽपि। स्थिरं मनः स्वस्थं शरीरं जनयति।

प्राणायामः: श्वासः सेतुः
प्राणायामः: श्वासः सेतुः

प्रत्याहारः इन्द्रियाणां प्रतिसंहरणस्याभ्यासः। बाह्योत्तेजनात् ध्यानं अन्तर्मुखं कृत्वा साधकः आत्मनः यथार्थस्वरूपे मनः केन्द्रीकरोति।

प्रत्याहारः: इन्द्रियाणाम् अन्तर्मुखता
प्रत्याहारः: इन्द्रियाणाम् अन्तर्मुखता

धारणा एकाग्रतायाः अभ्यासः। मनः एकस्मिन् विषये विचारे वा धारयन् साधकः अभ्यासेन बाह्यविचारान् मनसि प्रवेष्टुं निरुणद्धि।धारणा:…

धारणा एकाग्रतायाः अभ्यासः। मनः एकस्मिन् विषये विचारे वा धारयन् साधकः अभ्यासेन बाह्यविचारान् मनसि प्रवेष्टुं निरुणद्धि।

धारणा: एकस्मिन् मनोधारणम्
धारणा: एकस्मिन् मनोधारणम्

ध्यानं चिन्तनस्याभ्यासः, यत्र मनः आध्यात्मिके विषये विचारे वा निरन्तरं केन्द्रितं तिष्ठति।

ध्यानम्: अखण्डा चिन्तनैकाग्रता
ध्यानम्: अखण्डा चिन्तनैकाग्रता

समाधिः सर्वेन्द्रियाणां मनसि लयनस्याभ्यासः, यस्यामवस्थायां न कापि अनुभूतिः न च विचारः, साधकश्च मनसः द्रष्टा भवति।समाधिः:…

समाधिः सर्वेन्द्रियाणां मनसि लयनस्याभ्यासः, यस्यामवस्थायां न कापि अनुभूतिः न च विचारः, साधकश्च मनसः द्रष्टा भवति।

समाधिः: मनसः साक्षित्वम्
समाधिः: मनसः साक्षित्वम्

प्रथमानि पञ्च अङ्गानि (बहिरङ्गानि) प्रायः आचारे, शरीरे, श्वासे च कार्यं कुर्वन्ति, प्रत्याहारः सेतुरूपेण वर्तते। अन्तिमानि त्रीणि (अन्तरङ्गानि) मनसि कार्यं कुर्वन्ति। क्रमः सुविचारितः। प्रथमं शरीरं स्थिरीक्रियते, ततः श्वासः, तदनन्तरमेव मनः स्थिरं स्थातुं प्रार्थ्यते। इदं शारीरिकं मानसिकम् आध्यात्मिकं चेति त्रिस्तरीयस्य प्रतिमानस्य व्यावहारिकं रूपम्। महान् सन्देशः अयं यत् स्वस्थं शरीरं मनश्च आध्यात्मिकस्वास्थ्यस्य अनिवार्यापेक्षे स्तः।

बहिरङ्गानि सज्जयन्ति, अन्तरङ्गाणि स्थिरीकुर्वन्ति
बहिरङ्गानि सज्जयन्ति, अन्तरङ्गाणि स्थिरीकुर्वन्ति

अतः योगः त्रिभिः सोपानैः सङ्क्षिप्तुं शक्यते। प्रथमं, शरीरं लचीलं, बलवत्, सम्यक्संचारितरक्तं च रक्षेत्, येन रोगात्…

अतः योगः त्रिभिः सोपानैः सङ्क्षिप्तुं शक्यते। प्रथमं, शरीरं लचीलं, बलवत्, सम्यक्संचारितरक्तं च रक्षेत्, येन रोगात् तद् रक्षितं भवेत्। द्वितीयं, श्वासं नियमयेत्, अतः भावनाः अपि। अस्वस्थाः भावनाः शारीरिकरोगाणां महान्तः प्रेरकाः। तृतीयं, शरीरे मनसि वा सूक्ष्माणामपि परिवर्तनानां ज्ञानार्थं जागरूकतां वर्धयेत्। एतत् साधकं तेषां परिवर्तनानां रोगरूपधारणात् पूर्वमेव सुधारात्मकं कर्म कर्तुं समर्थं करिष्यति। प्राचीनाः ऋषयः अवगच्छन् यत् सहजरोगान् विहाय यत् सर्वं वयम् इदानीं रोगः इति वदामः, तस्य बहुभागः शरीरमनसोः अनवधानात् आरभते। एतादृशम् अनवधानम् असावधानजीवनं जनयति, यदा सा जीवनपद्धतिः स्वस्य प्रकृतेः विरुद्धा अपि भवति।

आरोग्याय योगस्य त्रयः सोपानाः
आरोग्याय योगस्य त्रयः सोपानाः