अनादी काळापासून हिंदू योगाकडे निरोगी राहण्याची एक साधना म्हणून पाहत आले आहेत. आरोग्य म्हणजे शरीर आणि मन यांच्यातील समन्वयाने चालणारी क्रिया, असे मानले गेले. हा शब्द युज् या धातूपासून आला आहे, ज्याचा अर्थ जोडणे किंवा जुंपणे. शरीर आणि मन हे दोन जुंपले जाणारे घटक आहेत. त्यांना श्वास नियंत्रित करतो, जो लगामाप्रमाणे कार्य करतो. लगाम धरणारा तो जीवात्मा आहे. हा शब्द भाषांतर न करता येणारा असून त्याचे सैलपणे “जिवंत आत्मा” असे भाषांतर केले जाते. हिंदूंनी योगाकडे केवळ शारीरिक व्यायाम म्हणून नव्हे, तर त्याहून मोठ्या गोष्टीचे साधन म्हणून पाहिले.

योग या पद्धतीची सुरुवात केव्हा झाली हे ज्ञात नाही, तरीही पाश्चात्त्य संशोधक सतत तिचा काळ ठरवण्याचा प्रयत्न करतात. अनादी काळापासून अस्तित्वात असलेल्या गोष्टीचा काळ कसा ठरवायचा? तरीही सिंधू संस्कृतीतील मुद्रांवर, ज्या साधारण 2500 सामान्य संवत् पूर्व काळातील मानल्या जातात, ध्यानस्थ योगासनात बसलेली एक आकृती दिसते. इंद्रिये शांत करण्याची सुरुवात म्हणून श्वास नियंत्रित करण्याचे महत्त्व अनेक उपनिषदांत सांगितले आहे. महाभारताचा भाग असलेली भगवद्गीता योगाचे अनेक मार्ग वर्णन करते: कर्मयोग, भक्तियोग आणि ज्ञानयोग. हे सर्व योगाला आपल्या खऱ्या स्वरूपाच्या आध्यात्मिक साक्षात्काराकडे नेणारा अत्यावश्यक घटक म्हणून मांडतात. अशा प्रकारे, या ग्रंथांत योग हा निरोगी आणि आध्यात्मिक जीवनासाठी शरीर आणि मन बळकट करणारा म्हणून सादर केला आहे.

Featuring:
पतंजली ऋषींनी योगसूत्रांमध्ये या साधनेची सुसूत्र मांडणी केली. काही जण या ग्रंथाचा काळ 200 सामान्य…
पतंजली ऋषींनी योगसूत्रांमध्ये या साधनेची सुसूत्र मांडणी केली. काही जण या ग्रंथाचा काळ 200 सामान्य संवत् पूर्व ते 400 सामान्य संवत् यांच्या दरम्यान मानतात, पण हे केवळ तर्कही असू शकतात, आणि अशा सिद्धांतांवर फार विश्वास ठेवू नये हेच बरे. काळ कोणताही असो, पतंजलींचे कार्य योगाचा संग्रहग्रंथ म्हणून काम करते. त्यांची व्याख्या संक्षिप्त आहे: योग म्हणजे चित्तवृत्तींचा निरोध. त्यांची पद्धत म्हणजे अष्टांगमार्ग, जो अध्यात्माकडे नेणारा शिस्तीचा कार्यक्रम आहे.

नियम म्हणजे पाळायच्या नियमांचे आचरण. साधक शारीरिक आणि मानसिक स्वच्छता, संतोष आणि तप यांचे पालन…
नियम म्हणजे पाळायच्या नियमांचे आचरण. साधक शारीरिक आणि मानसिक स्वच्छता, संतोष आणि तप यांचे पालन करतो. दैवी तत्त्वाला मनाने शरण जात, तो स्वतःच्या अभ्यासात गुंतून शिस्तबद्ध जीवन जगतो.

Featuring:
आसन हा शब्द भाषांतर न करता येणारा आहे, पण त्याचे सैलपणे वर्णन शरीराची स्थिती टिकवण्याचा सराव असे करता येईल. दुर्दैवाने, योग हा शब्द ऐकल्यावर बहुतेक लोकांना हेच माहीत असते. पतंजली याच्या फार खोलात जात नाहीत, फक्त आसन स्थिर आणि सुखकारक असावे एवढेच सांगतात. विद्यार्थी पात्र गुरूकडून शिकेल, जो ही आसने करण्याची योग्य पद्धत शिकवेल, हे यामागील गृहीतक आहे. हठयोगावरील नंतरचा ग्रंथ, विशेषतः हठयोगप्रदीपिका, अनेक आसनांचे आणि त्यांचा पचन, पाठीचा कणा, सांधे आणि मज्जासंस्था यांवर होणारा परिणाम वर्णन करतो. काही संशोधक तर्काने या ग्रंथाचा काळ 15 व्या शतकातला मानतात.

प्राणायाम म्हणजे श्वासाचे नियमन करण्याचा अभ्यास. उपनिषदांमध्ये श्वासाचे वर्णन शरीर आणि मन यांना पुलाप्रमाणे जोडणारा…
धारणा म्हणजे एकाग्रतेचा अभ्यास. मनाला एकाच वस्तूवर किंवा विचारावर धरून ठेवून साधक अभ्यासाद्वारे, म्हणजेच सरावाने,…
समाधी म्हणजे सर्व इंद्रियांना मनात विलीन करण्याचा अभ्यास. ही अशी अवस्था आहे ज्यात कोणतीही भावना…
समाधी म्हणजे सर्व इंद्रियांना मनात विलीन करण्याचा अभ्यास. ही अशी अवस्था आहे ज्यात कोणतीही भावना किंवा विचार नसतो आणि साधक मनाचा निरीक्षक बनतो.

Featuring:
पहिली पाच अंगे (बाह्य अंगे) प्रामुख्याने आचरण, शरीर आणि श्वास यांवर कार्य करतात, आणि प्रत्याहार हा त्यांच्यातील सेतू आहे. शेवटची तीन अंगे (अंतरंग अंगे) मनावर कार्य करतात. हा क्रम जाणीवपूर्वक ठरवलेला आहे. आधी शरीर स्थिर केले जाते, मग श्वास, आणि त्यानंतरच मनाला स्थिर राहण्यास सांगितले जाते. हे शारीरिक, मानसिक आणि आध्यात्मिक या त्रिस्तरीय प्रतिमानाचे व्यावहारिक रूप आहे. मोठा संदेश हा आहे की निरोगी शरीर आणि मन ही आध्यात्मिक आरोग्यासाठी आवश्यक अटी आहेत.

म्हणून योगाचा सारांश तीन टप्प्यांत सांगता येईल. पहिले, शरीर लवचिक, सशक्त आणि उत्तम रक्ताभिसरण असलेले…
म्हणून योगाचा सारांश तीन टप्प्यांत सांगता येईल. पहिले, शरीर लवचिक, सशक्त आणि उत्तम रक्ताभिसरण असलेले ठेवावे, म्हणजे आजार टाळता येतील. दुसरे, श्वासाचे नियमन करावे आणि त्यामुळे भावनांचेही. अनारोग्यकारक भावना या शारीरिक आजारांच्या महत्त्वाच्या कारणांपैकी आहेत. तिसरे, शरीरात किंवा मनात होणारे अगदी लहान बदलही ओळखण्याची जाणीव विकसित करावी. यामुळे हे बदल रोगात परिवर्तित होण्यापूर्वीच साधकाला सुधारात्मक कृती करता येईल. प्राचीन ऋषींना हे समजले होते की जन्मजात आजार वगळता, ज्याला आपण आज रोग म्हणतो त्यातील बराचसा भाग शरीर आणि मनाकडे दुर्लक्ष केल्यामुळे सुरू होतो. असे दुर्लक्ष निष्काळजी जीवनशैलीकडे नेते, अगदी ती जीवनशैली आपल्याच स्वभावाच्या विरुद्ध असली तरीही.

















