ଅନାଦି କାଳରୁ ହିନ୍ଦୁମାନେ ଯୋଗକୁ ସୁସ୍ଥ ରହିବାର ଏକ ସାଧନା ଭାବେ ଦେଖି ଆସିଛନ୍ତି। ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟକୁ ଶରୀର ଓ ମନ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସମନ୍ୱିତ କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ବିବେଚନା କରାଯାଉଥିଲା। ଶବ୍ଦଟି ଯୁଜ୍ ଧାତୁରୁ ଆସିଛି, ଯାହାର ଅର୍ଥ ଯୋଡ଼ିବା ବା ଜୁଆଳିରେ ବାନ୍ଧିବା। ଶରୀର ଓ ମନ ହେଉଛନ୍ତି ସେହି ଦୁଇଟି, ଯେଉଁମାନେ ଏକାଠି ଯୋଡ଼ାଯାଇଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କୁ ଶ୍ୱାସ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ଯାହା ଲଗାମ ଭଳି କାମ କରେ। ଲଗାମ ଧରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ହେଉଛି ଜୀବାତ୍ମା, ଏକ ଅନନୁବାଦ୍ୟ ଶବ୍ଦ, ଯାହାକୁ ପ୍ରାୟତଃ ସାଧାରଣ ଭାବେ ଜୀବନ୍ତ ଆତ୍ମା ବୋଲି ଅନୁବାଦ କରାଯାଏ। ହିନ୍ଦୁମାନେ ଯୋଗକୁ କେବଳ ଏକ ଶାରୀରିକ ବ୍ୟାୟାମ ଭାବେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ବୃହତ୍ତର ଲକ୍ଷ୍ୟର ସାଧନ ଭାବେ ଦେଖୁଥିଲେ।

ଯୋଗ ଶରୀର ଓ ମନକୁ ଯୋଡ଼େ
ଯୋଗ ଶରୀର ଓ ମନକୁ ଯୋଡ଼େ

ପଦ୍ଧତି ଭାବେ ଯୋଗର କୌଣସି ଜଣା ଆରମ୍ଭ ତାରିଖ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଗବେଷକମାନେ ଏହାକୁ ସବୁବେଳେ ତାରିଖବଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି। ଯାହା ଅନାଦି କାଳରୁ ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ଅଛି, ତାହାକୁ କିପରି ତାରିଖବଦ୍ଧ କରାଯିବ? ତଥାପି, ସିନ୍ଧୁ ଉପତ୍ୟକା ସଭ୍ୟତାର ମୁଦ୍ରାଗୁଡ଼ିକ, ଯାହା ପ୍ରାୟ 2500 ସାଧାରଣ ସମ୍ବତ୍ ପୂର୍ବର ବୋଲି ଅନୁମାନ କରାଯାଏ, ସେଥିରେ ଧ୍ୟାନମୟ ଯୋଗାସନରେ ବସିଥିବା ଏକ ମୂର୍ତ୍ତି ଦେଖାଯାଏ। ଅନେକ ଉପନିଷଦରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରିବାର ଆରମ୍ଭ ଭାବେ ଶ୍ୱାସ ନିୟନ୍ତ୍ରଣର ଗୁରୁତ୍ୱ ଆଲୋଚିତ ହୋଇଛି। ମହାଭାରତର ଅଂଶ ଭଗବଦ୍ଗୀତାରେ ଯୋଗର ଅନେକ ମାର୍ଗ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି: କର୍ମଯୋଗ, ଭକ୍ତିଯୋଗ ଓ ଜ୍ଞାନଯୋଗ। ଏଗୁଡ଼ିକ ଯୋଗକୁ ନିଜର ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱରୂପର ଆତ୍ମିକ ଉପଲବ୍ଧି ଦିଗରେ ଏକ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଉପାଦାନ ଭାବେ ପରିଭାଷିତ କରନ୍ତି। ଏହିପରି, ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକରେ ଯୋଗକୁ ଏକ ସୁସ୍ଥ ଓ ଆତ୍ମିକ ଜୀବନ ପାଇଁ ଶରୀର ଓ ମନକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବାର ସାଧନ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଛି।

ଗଭୀର ମୂଳ ଥିବା ପ୍ରାଚୀନ ସାଧନା
ଗଭୀର ମୂଳ ଥିବା ପ୍ରାଚୀନ ସାଧନା

ମହର୍ଷି ପତଞ୍ଜଳି ଯୋଗସୂତ୍ରରେ ଏହି ସାଧନାକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ରୂପ ଦେଇଥିଲେ। କେହି କେହି ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥକୁ 200 ସାଧାରଣ ସମ୍ବତ୍…

ମହର୍ଷି ପତଞ୍ଜଳି ଯୋଗସୂତ୍ରରେ ଏହି ସାଧନାକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ରୂପ ଦେଇଥିଲେ। କେହି କେହି ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥକୁ 200 ସାଧାରଣ ସମ୍ବତ୍ ପୂର୍ବ ଓ 400 ସାଧାରଣ ସମ୍ବତ୍ ମଧ୍ୟରେ ରଚିତ ବୋଲି କହନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏସବୁ ଅନୁମାନ ମାତ୍ର ହୋଇପାରେ, ଏବଂ ଏପରି ମତବାଦରେ ଅତ୍ୟଧିକ ବିଶ୍ୱାସ ନ ରଖିବା ଭଲ। ତାରିଖ ଯାହା ହେଉ, ପତଞ୍ଜଳିଙ୍କ ଗ୍ରନ୍ଥ ଯୋଗର ଏକ ସଂକଳନ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ତାଙ୍କର ପରିଭାଷା ସଂକ୍ଷିପ୍ତ: ଯୋଗ ହେଉଛି ମନର ବୃତ୍ତିଗୁଡ଼ିକର ନିରୋଧ। ତାଙ୍କ ପଦ୍ଧତି ହେଉଛି ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ମାର୍ଗ, ଯାହା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତା ଆଡ଼କୁ ନେଉଥିବା ଅନୁଶାସନର ଏକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ।

ପତଞ୍ଜଳି ସୂତ୍ରରେ ଯୋଗକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ କଲେ
ପତଞ୍ଜଳି ସୂତ୍ରରେ ଯୋଗକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ କଲେ

ଯମ ହେଉଛି ସଂଯମର ଅଭ୍ୟାସ। ସାଧକ ଅହିଂସା, ସତ୍ୟବାଦିତା, ଅଚୌର୍ଯ୍ୟ, ମିତାଚାର ଓ ଅପରିଗ୍ରହ ପାଳନ କରିବେ। ଏଗୁଡ଼ିକ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଆଚରଣକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ। ଏପରି ସ୍ୱଭାବର ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ଶତ୍ରୁ ଓ ଅନୁତାପ କମ୍ ହୁଏ। ତେଣୁ, ଏହି ଅଭ୍ୟାସଗୁଡ଼ିକ ଏକ ଶାନ୍ତ ମନକୁ ନେଇଯିବ।

ଯମ: ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରୁଥିବା ସଂଯମ
ଯମ: ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରୁଥିବା ସଂଯମ

ନିୟମ ହେଉଛି ପାଳନୀୟ ବିଧିର ଅଭ୍ୟାସ। ସାଧକ ଶାରୀରିକ ଓ ମାନସିକ ପବିତ୍ରତା, ସନ୍ତୋଷ ଓ ତପସ୍ୟା (ତପସ୍) ଅଭ୍ୟାସ…

ନିୟମ ହେଉଛି ପାଳନୀୟ ବିଧିର ଅଭ୍ୟାସ। ସାଧକ ଶାରୀରିକ ଓ ମାନସିକ ପବିତ୍ରତା, ସନ୍ତୋଷ ଓ ତପସ୍ୟା (ତପସ୍) ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତି। ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରତି ମନେ ମନେ ଆତ୍ମସମର୍ପଣ କରି, ସେମାନେ ଆତ୍ମାଧ୍ୟୟନରେ ନିମଗ୍ନ ହୋଇ ଏକ ଅନୁଶାସିତ ଜୀବନ ଯାପନ କରିବେ।

ନିୟମ: ଅନୁଶାସିତ ଜୀବନ ପାଇଁ ପାଳନୀୟ
ନିୟମ: ଅନୁଶାସିତ ଜୀବନ ପାଇଁ ପାଳନୀୟ

ଆସନ ଏକ ଅନନୁବାଦ୍ୟ ଶବ୍ଦ, କିନ୍ତୁ ଏହାକୁ ସାଧାରଣ ଭାବେ ଶରୀରର ମୁଦ୍ରା ବଜାୟ ରଖିବାର ଅଭ୍ୟାସ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇପାରେ। ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟବଶତଃ, ଯୋଗ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ ଅଧିକାଂଶ ଲୋକ ଏହାକୁ ହିଁ ଜାଣନ୍ତି। ପତଞ୍ଜଳି ଏ ବିଷୟରେ ଅଧିକ ଗଭୀରକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ, କେବଳ କହନ୍ତି ଯେ ଆସନ ସ୍ଥିର ଓ ସୁଖକର ହେବା ଉଚିତ। ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଧାରଣା ହେଉଛି ଯେ ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ ଜଣେ ଯୋଗ୍ୟ ଗୁରୁଙ୍କ ଠାରୁ ଶିଖିବେ, ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଆସନଗୁଡ଼ିକୁ ଅଭ୍ୟାସ କରିବାର ଠିକ୍ ଉପାୟ ଶିଖାଇବେ। ହଠଯୋଗ ଉପରେ ଏକ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଗ୍ରନ୍ଥ, ବିଶେଷତଃ ହଠଯୋଗ ପ୍ରଦୀପିକା, ଅନେକ ଆସନ ଏବଂ ହଜମ, ମେରୁଦଣ୍ଡ, ଗଣ୍ଠି ଓ ସ୍ନାୟୁତନ୍ତ୍ର ଉପରେ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରଭାବ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। କେତେକ ଗବେଷକ ଅନୁମାନ କରି ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥକୁ 15ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ବୋଲି କହନ୍ତି।

ଆସନ: ସ୍ଥିର ଓ ସୁଖଦାୟକ ଭଙ୍ଗୀ
ଆସନ: ସ୍ଥିର ଓ ସୁଖଦାୟକ ଭଙ୍ଗୀ

ପ୍ରାଣାୟାମ ହେଉଛି ଶ୍ୱାସକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାର ଅଭ୍ୟାସ। ଉପନିଷଦ ଶ୍ୱାସକୁ ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପାଦାନ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି, ଯାହା…

ପ୍ରାଣାୟାମ ହେଉଛି ଶ୍ୱାସକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାର ଅଭ୍ୟାସ। ଉପନିଷଦ ଶ୍ୱାସକୁ ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପାଦାନ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି, ଯାହା ଶରୀର ଓ ମନକୁ ଏକ ସେତୁ ପରି ଯୋଡ଼ିଥାଏ। ଶ୍ୱାସକୁ ମନ୍ଥର ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ କଲେ ସ୍ନାୟୁତନ୍ତ୍ର ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଆଉ ସେଥିପାଇଁ ମନ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ସ୍ଥିର ମନ ଏକ ସୁସ୍ଥ ଶରୀରକୁ ନେଇଯାଏ।

ପ୍ରାଣାୟାମ: ଶ୍ବାସ ଏକ ସେତୁ
ପ୍ରାଣାୟାମ: ଶ୍ବାସ ଏକ ସେତୁ

ପ୍ରତ୍ୟାହାର ହେଉଛି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରତ୍ୟାହରଣ କରିବାର ଅଭ୍ୟାସ। ବାହ୍ୟ ଉତ୍ତେଜନାରୁ ଧ୍ୟାନକୁ ଭିତର ଆଡ଼କୁ ଫେରାଇ, ସାଧକ ଆତ୍ମାର ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱରୂପ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦିଏ।

ପ୍ରତ୍ୟାହାର: ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଭିତରକୁ ଫେରାଇବା
ପ୍ରତ୍ୟାହାର: ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଭିତରକୁ ଫେରାଇବା

ଧାରଣା ହେଉଛି ଏକାଗ୍ରତାର ଅଭ୍ୟାସ। ମନକୁ ଗୋଟିଏ ବିଷୟ କିମ୍ବା ଚିନ୍ତା ଉପରେ ଧରି ରଖି, ସାଧକ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା…

ଧାରଣା ହେଉଛି ଏକାଗ୍ରତାର ଅଭ୍ୟାସ। ମନକୁ ଗୋଟିଏ ବିଷୟ କିମ୍ବା ଚିନ୍ତା ଉପରେ ଧରି ରଖି, ସାଧକ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ବାହ୍ୟ ଚିନ୍ତାକୁ ମନରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାରୁ ରୋକିଥାଏ।

ଧାରଣା: ମନକୁ ଗୋଟିଏ ବିଷୟରେ ଧରି ରଖିବା
ଧାରଣା: ମନକୁ ଗୋଟିଏ ବିଷୟରେ ଧରି ରଖିବା

ଧ୍ୟାନ ହେଉଛି ଧ୍ୟାନର ଅଭ୍ୟାସ, ଯେଉଁଥିରେ ମନ ନିରନ୍ତର ଏକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ବିଷୟ କିମ୍ବା ଚିନ୍ତା ଉପରେ ଏକାଗ୍ର ରହେ।

ଧ୍ୟାନ: ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଧ୍ୟାନମୟ ଏକାଗ୍ରତା
ଧ୍ୟାନ: ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଧ୍ୟାନମୟ ଏକାଗ୍ରତା

ସମାଧି ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ମନରେ ବିଲୀନ କରିବାର ଅଭ୍ୟାସ, ଏପରି ଏକ ଅବସ୍ଥା ଯେଉଁଥିରେ କୌଣସି ଅନୁଭୂତି କିମ୍ବା…

ସମାଧି ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ମନରେ ବିଲୀନ କରିବାର ଅଭ୍ୟାସ, ଏପରି ଏକ ଅବସ୍ଥା ଯେଉଁଥିରେ କୌଣସି ଅନୁଭୂତି କିମ୍ବା ଚିନ୍ତା ନଥାଏ ଏବଂ ସାଧକ ମନର ଦ୍ରଷ୍ଟା ହୋଇଯାଏ।

ସମାଧି: ମନର ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ
ସମାଧି: ମନର ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ

ପ୍ରଥମ ପାଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗ (ବାହ୍ୟ ଅଙ୍ଗ) ମୁଖ୍ୟତଃ ଆଚରଣ, ଶରୀର ଓ ଶ୍ୱାସ ଉପରେ କାମ କରେ, ପ୍ରତ୍ୟାହାର ସେତୁ ଭାବରେ ରହେ। ଶେଷ ତିନୋଟି (ଆନ୍ତର ଅଙ୍ଗ) ମନ ଉପରେ କାମ କରେ। ଏହି କ୍ରମ ଜାଣିଶୁଣି ରଖାଯାଇଛି। ପ୍ରଥମେ ଶରୀରକୁ ସ୍ଥିର କରାଯାଏ, ତା’ପରେ ଶ୍ୱାସକୁ, ଏବଂ ତା’ପରେ ହିଁ ମନକୁ ସ୍ଥିର ରହିବାକୁ କୁହାଯାଏ। ଏହା ଶାରୀରିକ, ମାନସିକ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଏହି ତିନି ସ୍ତରୀୟ ମଡେଲର ବ୍ୟାବହାରିକ ରୂପ। ମୁଖ୍ୟ ବାର୍ତ୍ତା ହେଉଛି ଯେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ପାଇଁ ସୁସ୍ଥ ଶରୀର ଓ ମନ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକତା।

ବାହ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ, ଆନ୍ତର ଅଙ୍ଗ ସ୍ଥିର କରେ
ବାହ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ, ଆନ୍ତର ଅଙ୍ଗ ସ୍ଥିର କରେ

ତେଣୁ ଯୋଗକୁ ତିନୋଟି ପଦକ୍ଷେପରେ ସାରାଂଶ କରାଯାଇପାରେ। ପ୍ରଥମତଃ, ଶରୀରକୁ ନମନୀୟ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଭଲ ରକ୍ତସଞ୍ଚାର ସହ ରଖନ୍ତୁ,…

ତେଣୁ ଯୋଗକୁ ତିନୋଟି ପଦକ୍ଷେପରେ ସାରାଂଶ କରାଯାଇପାରେ। ପ୍ରଥମତଃ, ଶରୀରକୁ ନମନୀୟ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଭଲ ରକ୍ତସଞ୍ଚାର ସହ ରଖନ୍ତୁ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଏହା ରୋଗରୁ ଦୂରେଇ ରହିବ। ଦ୍ୱିତୀୟତଃ, ଶ୍ୱାସକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତୁ ଏବଂ ସେଥିରେ ଭାବନାକୁ ମଧ୍ୟ। ଅସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟକର ଭାବନା ଶାରୀରିକ ରୋଗର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କାରଣ। ତୃତୀୟତଃ, ଶରୀର କିମ୍ବା ମନରେ ଘଟୁଥିବା ଛୋଟ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ମଧ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିବାର ସଚେତନତା ବିକଶିତ କରନ୍ତୁ। ଏହା ସାଧକକୁ ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ରୋଗରେ ପରିଣତ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ସଂଶୋଧନମୂଳକ ପଦକ୍ଷେପ ନେବାକୁ ସୁଯୋଗ ଦେବ। ପ୍ରାଚୀନ ଋଷିମାନେ ବୁଝିଥିଲେ ଯେ ଜନ୍ମଜାତ ରୋଗ ବ୍ୟତୀତ ଆମେ ଆଜି ଯାହାକୁ ରୋଗ କହୁଁ, ତାହାର ଅଧିକାଂଶ ଶରୀର ଓ ମନ ପ୍ରତି ଅମନୋଯୋଗରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏପରି ଅମନୋଯୋଗ ଅସାବଧାନ ଜୀବନଯାପନକୁ ନେଇଯାଏ, ଏପରିକି ସେହି ଜୀବନଶୈଳୀ ନିଜ ପ୍ରକୃତି ବିରୁଦ୍ଧରେ ଗଲେ ମଧ୍ୟ।

ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ପାଇଁ ତିନି ପଦକ୍ଷେପରେ ଯୋଗ
ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ପାଇଁ ତିନି ପଦକ୍ଷେପରେ ଯୋଗ