અનાદિ કાળથી હિન્દુઓ યોગને સ્વસ્થ રહેવાની એક સાધના તરીકે જોતા આવ્યા છે. સ્વાસ્થ્યને શરીર અને મન વચ્ચેની સુમેળભરી ક્રિયા તરીકે જોવામાં આવતું. આ શબ્દ યુજ્ ધાતુમાંથી આવ્યો છે, જેનો અર્થ જોડવું અથવા જોતરવું થાય છે. શરીર અને મન એ બે છે જે એકસાથે જોતરાયેલાં છે. તેમને શ્વાસ નિયંત્રિત કરે છે, જે લગામની જેમ કામ કરે છે. લગામ પકડનાર જીવાત્મા છે, જે એવો શબ્દ છે જેનું ભાષાંતર થઈ શકતું નથી અને જેને ઘણી વાર છૂટથી જીવંત આત્મા તરીકે અનુવાદિત કરવામાં આવે છે. હિન્દુઓ યોગને માત્ર શારીરિક કસરત તરીકે નહીં, પરંતુ કંઈક વધુ મોટી વસ્તુના સાધન તરીકે જોતા હતા.

યોગ શરીર અને મનને જોડે છે
યોગ શરીર અને મનને જોડે છે

એક પદ્ધતિ તરીકે યોગની કોઈ જાણીતી શરૂઆતની તારીખ નથી, છતાં પશ્ચિમી સંશોધકો સતત તેની તારીખ નક્કી કરવા પ્રયત્ન કરે છે. અનાદિ કાળથી અસ્તિત્વ ધરાવતી વસ્તુની તારીખ કેવી રીતે નક્કી કરી શકાય? તેમ છતાં, સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિની મુદ્રાઓ, જે લગભગ 2500 સામાન્ય સંવત પૂર્વેની માનવામાં આવે છે, તેમાં ધ્યાનની યોગ મુદ્રામાં બેઠેલી એક આકૃતિ દેખાય છે. અનેક ઉપનિષદો ઇન્દ્રિયોને શાંત કરવાની શરૂઆત તરીકે શ્વાસને નિયંત્રિત કરવાના મહત્ત્વની ચર્ચા કરે છે. ભગવદ્ ગીતા, જે મહાભારતનો ભાગ છે, યોગના અનેક માર્ગોનું વર્ણન કરે છે: કર્મનો યોગ, ભક્તિનો યોગ અને જ્ઞાનનો યોગ. આ માર્ગો યોગને પોતાના સાચા સ્વરૂપની આધ્યાત્મિક અનુભૂતિ તરફના આવશ્યક તત્ત્વ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરે છે. આમ, આ ગ્રંથોમાં યોગને સ્વસ્થ અને આધ્યાત્મિક જીવન માટે શરીર અને મનને મજબૂત કરનાર તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યો છે.

ઊંડા મૂળ ધરાવતી પ્રાચીન સાધના
ઊંડા મૂળ ધરાવતી પ્રાચીન સાધના

ઋષિ પતંજલિએ યોગસૂત્રોમાં આ સાધનાને વ્યવસ્થિત સ્વરૂપ આપ્યું. કેટલાક લોકો આ કૃતિને 200 સામાન્ય સંવત…

ઋષિ પતંજલિએ યોગસૂત્રોમાં આ સાધનાને વ્યવસ્થિત સ્વરૂપ આપ્યું. કેટલાક લોકો આ કૃતિને 200 સામાન્ય સંવત પૂર્વે અને 400 સામાન્ય સંવત વચ્ચેની ગણાવે છે, પરંતુ આ કદાચ માત્ર અટકળ હોઈ શકે, અને આવા સિદ્ધાંતો પર બહુ ભરોસો ન રાખવો વધુ સારું છે. તારીખ ગમે તે હોય, પતંજલિની કૃતિ યોગના સંગ્રહગ્રંથ તરીકે કામ કરે છે. તેમની વ્યાખ્યા સંક્ષિપ્ત છે: યોગ એટલે મનની વૃત્તિઓનો નિરોધ. તેમની પદ્ધતિ અષ્ટાંગ માર્ગ છે, જે શિસ્તનો એક કાર્યક્રમ છે અને આધ્યાત્મિકતા તરફ દોરી જાય છે.

પતંજલિએ સૂત્રોમાં યોગને વ્યવસ્થિત કર્યો
પતંજલિએ સૂત્રોમાં યોગને વ્યવસ્થિત કર્યો

યમ એટલે સંયમોની સાધના. સાધક અહિંસા, સત્ય, અસ્તેય (ચોરી ન કરવી), મિતાચાર અને અપરિગ્રહનું પાલન કરશે. આ બધા અન્ય લોકો પ્રત્યેના વર્તનને નિયંત્રિત કરે છે. આવા સ્વભાવવાળી વ્યક્તિને ઓછા શત્રુઓ અને ઓછા પશ્ચાત્તાપ હશે. તેથી આ સાધનાઓ વધુ શાંત મન તરફ દોરી જશે.

યમ: મનને શાંત કરતા સંયમ
યમ: મનને શાંત કરતા સંયમ

નિયમ એટલે પાલનોની સાધના. સાધક શારીરિક અને માનસિક સ્વચ્છતા, સંતોષ અને તપનું પાલન કરે છે.…

નિયમ એટલે પાલનોની સાધના. સાધક શારીરિક અને માનસિક સ્વચ્છતા, સંતોષ અને તપનું પાલન કરે છે. દિવ્ય તત્ત્વને મનથી શરણે જઈને, તેઓ સ્વના અધ્યયનમાં રોકાયેલું શિસ્તબદ્ધ જીવન જીવશે.

નિયમ: સંયમિત જીવન માટેના આચારો
નિયમ: સંયમિત જીવન માટેના આચારો

આસન એવો શબ્દ છે જેનું ભાષાંતર થઈ શકતું નથી, પરંતુ તેને છૂટથી મુદ્રા જાળવવાની સાધના તરીકે વર્ણવી શકાય. કમનસીબે, યોગ શબ્દ સાંભળતાં મોટા ભાગના લોકો આ જ જાણે છે. પતંજલિ આમાં બહુ ઊંડા ઊતરતા નથી, સિવાય કે એટલું કહે છે કે મુદ્રા સ્થિર અને સુખદાયક હોવી જોઈએ. અંતર્ગત ધારણા એ છે કે વિદ્યાર્થી લાયક ગુરુ પાસેથી શીખશે, જે આ આસનોની સાચી રીત શીખવશે. હઠયોગ પરનો એક પછીનો ગ્રંથ, ખાસ કરીને હઠયોગ પ્રદીપિકા, અનેક આસનો અને પાચન, કરોડરજ્જુ, સાંધા અને ચેતાતંત્ર પર તેમની અસરોનું વર્ણન કરે છે. કેટલાક સંશોધકો અટકળથી આ કૃતિને 15મી સદીની ગણાવે છે.

આસન: સ્થિર અને સુખદ આસન
આસન: સ્થિર અને સુખદ આસન

પ્રાણાયામ એટલે શ્વાસને નિયંત્રિત કરવાની સાધના. ઉપનિષદો શ્વાસને સૌથી મહત્વનું તત્ત્વ ગણાવે છે, જે પુલની…

પ્રાણાયામ એટલે શ્વાસને નિયંત્રિત કરવાની સાધના. ઉપનિષદો શ્વાસને સૌથી મહત્વનું તત્ત્વ ગણાવે છે, જે પુલની જેમ શરીર અને મનને જોડે છે. શ્વાસને ધીમો કરવાથી અને તેને નિયંત્રિત કરવાથી જ્ઞાનતંત્ર શાંત થાય છે અને તેથી મન પણ શાંત થાય છે. સ્થિર મન સ્વસ્થ શરીર તરફ દોરી જાય છે.

પ્રાણાયામ: શ્વાસ એક સેતુ
પ્રાણાયામ: શ્વાસ એક સેતુ

પ્રત્યાહાર એટલે ઇન્દ્રિયોને પાછી ખેંચી લેવાની સાધના. બાહ્ય ઉત્તેજનાથી ધ્યાન હટાવીને અંદર તરફ વાળતાં, સાધક આત્માના સાચા સ્વરૂપ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

પ્રત્યાહાર: ઇન્દ્રિયોને અંદર વાળવી
પ્રત્યાહાર: ઇન્દ્રિયોને અંદર વાળવી

ધારણા એટલે એકાગ્રતાની સાધના. મનને એક જ વસ્તુ અથવા વિચાર પર સ્થિર રાખીને, સાધક અભ્યાસ…

ધારણા એટલે એકાગ્રતાની સાધના. મનને એક જ વસ્તુ અથવા વિચાર પર સ્થિર રાખીને, સાધક અભ્યાસ અથવા સાધના દ્વારા બાહ્ય વિચારોને મનમાં પ્રવેશતા અટકાવે છે.

ધારણા: મનને એક વસ્તુ પર સ્થિર રાખવું
ધારણા: મનને એક વસ્તુ પર સ્થિર રાખવું

ધ્યાન એટલે ચિંતનની સાધના, જેમાં મન સતત કોઈ આધ્યાત્મિક વસ્તુ અથવા વિચાર પર કેન્દ્રિત રહે છે.

ધ્યાન: અખંડ ધ્યાનમય એકાગ્રતા
ધ્યાન: અખંડ ધ્યાનમય એકાગ્રતા

સમાધિ એટલે બધી ઇન્દ્રિયોને મનમાં લીન કરી દેવાની સાધના, એવી અવસ્થા જેમાં કોઈ અનુભૂતિ કે…

સમાધિ એટલે બધી ઇન્દ્રિયોને મનમાં લીન કરી દેવાની સાધના, એવી અવસ્થા જેમાં કોઈ અનુભૂતિ કે વિચાર નથી અને સાધક મનનો સાક્ષી બની જાય છે.

સમાધિ: મનનું નિરીક્ષણ
સમાધિ: મનનું નિરીક્ષણ

પ્રથમ પાંચ અંગો (બાહ્ય અંગો) મુખ્યત્વે આચરણ, શરીર અને શ્વાસ પર કાર્ય કરે છે, અને પ્રત્યાહાર તેમની વચ્ચે સેતુ છે. છેલ્લાં ત્રણ અંગો (આંતરિક અંગો) મન પર કાર્ય કરે છે. આ ક્રમ ઇરાદાપૂર્વકનો છે. પહેલાં શરીરને સ્થિર કરવામાં આવે છે, પછી શ્વાસને, અને ત્યારે જ મનને સ્થિર રહેવા કહેવામાં આવે છે. આ શારીરિક, માનસિક અને આધ્યાત્મિક એવા ત્રણ સ્તરના નમૂનાનું વ્યવહારુ સ્વરૂપ છે. મોટો સંદેશ એ છે કે સ્વસ્થ શરીર અને મન આધ્યાત્મિક સ્વાસ્થ્ય માટે અનિવાર્ય જરૂરિયાતો છે.

બાહ્ય અંગો તૈયારી કરે, આંતરિક અંગો સ્થિરતા આપે
બાહ્ય અંગો તૈયારી કરે, આંતરિક અંગો સ્થિરતા આપે

તેથી યોગને ત્રણ પગલાંમાં સમાવી શકાય. પ્રથમ, શરીરને લચીલું, મજબૂત અને સારા રક્તપરિભ્રમણવાળું રાખવું, જેથી…

તેથી યોગને ત્રણ પગલાંમાં સમાવી શકાય. પ્રથમ, શરીરને લચીલું, મજબૂત અને સારા રક્તપરિભ્રમણવાળું રાખવું, જેથી તે બીમારીથી બચી શકે. બીજું, શ્વાસને નિયંત્રિત કરવો અને તેથી લાગણીઓને પણ. અસ્વસ્થ લાગણીઓ શારીરિક બીમારીનાં મહત્વનાં કારણો છે. ત્રીજું, શરીર કે મનમાં થતા નાનામાં નાના ફેરફારને પણ પારખી શકે તેવી જાગૃતિ કેળવવી. આથી સાધક આ ફેરફારો રોગ બને તે પહેલાં સુધારાત્મક પગલાં લઈ શકે છે. પ્રાચીન ઋષિઓ સમજતા હતા કે જન્મજાત રોગો સિવાય, જેને આપણે આજે રોગ કહીએ છીએ તેનો મોટો ભાગ શરીર અને મન પ્રત્યેની બેદરકારીથી શરૂ થાય છે. આવી બેદરકારી બેફિકર જીવન તરફ દોરી જાય છે, ભલે તે જીવનશૈલી પોતાના સ્વભાવની વિરુદ્ધ હોય.

સ્વાસ્થ્ય માટે ત્રણ પગલાંમાં યોગ
સ્વાસ્થ્ય માટે ત્રણ પગલાંમાં યોગ