भारतस्य राज्यानि केन्द्रशासितप्रदेशाश्च

अस्य संघीया व्यवस्था देशं 28 राज्येषु 8 केन्द्रशासितप्रदेशेषु च विभजति, येषु प्रत्येकस्य स्वकीयाः प्रशासनव्यवस्थाः, विशिष्टाः परम्पराः, राष्ट्राय योगदानं च सन्ति। प्रत्येकस्मिन् राज्ये निर्वाचिताः सर्वकाराः सामान्यतः सार्वजनिकव्यवस्था, कृषिः, जनस्वास्थ्यं, स्थानीयप्रशासनम् इत्यादिषु विषयेषु पर्याप्तान् अधिकारान् धारयन्ति। केन्द्रीयः (संघीयः) सर्वकारः केन्द्रशासितप्रदेशान् भिन्नव्यवस्थाभिः साक्षात् शास्ति। दिल्ली, पुदुच्चेरी, जम्मूकश्मीरः च इत्यादीनां केन्द्रशासितप्रदेशानां स्वकीयाः विधानसभाः सन्ति ते च स्वयं स्वं शासन्ति। परन्तु संघीयः सर्वकारः लद्दाखं, चण्डीगढं, अण्डमाननिकोबारद्वीपसमूहं च साक्षात् शास्ति।

उत्तरप्रदेशः

उत्तरभारते हिमालयपर्वतश्रेण्यः, उर्वराः नदीसमतलभूमयः, ऐतिहासिकानि नगराणि, राष्ट्रियराजधानी च अन्तर्भवन्ति।

लद्दाखः

उन्नतप्रदेशे स्थितः केन्द्रशासितः प्रदेशः, यः शीतमरुभूमिभिः, भव्यैः पर्वतैः, बौद्धविहारैः, विशिष्टैः तिब्बतसांस्कृतिकप्रभावैः च लक्ष्यते। अस्य सामरिकस्थानं भारतस्य रक्षायै महत्त्वपूर्णम् अस्ति। चीनदेशः पञ्चाशत्तमस्य दशकस्य उत्तरार्धे षष्टितमस्य दशकस्य पूर्वार्धे च अस्य प्रदेशस्य अक्साईचिन् इति नामकं खण्डम् अपहृतवान्। पाकिस्थानः 1999 तमे वर्षे लद्दाखोपरि स्थिताः उच्चप्रदेशान् आक्रम्य एतं प्रदेशं भारतात् सर्वथा विच्छेत्तुम् ऐच्छत्। तथापि भारतीयसेना तोपखानस्य, वायुसेनायाः, विशुद्धशौर्यस्य च नवीनप्रयोगेण नियन्त्रणरेखाम् अनतिक्रम्यैव शत्रून् समूलम् अनाशयत्।

पञ्जाबः

उर्वरः कृषिप्रधानः राज्यविशेषः, यः हरितक्रान्त्या सह सम्बद्धः, यदा गोधूमस्य तण्डुलस्य च उत्पादनं भारते दुर्भिक्षनिवारणस्य लोकप्रियः उपायः अभवत्। वैदिकपरम्परायां निमग्नम् एतद् राज्यं शिवशक्तिउपासनापरम्परायाः गृहम् अस्ति। आक्रामकानां बर्बराणां विरुद्धं अग्रिमपङ्क्तौ स्थितं राज्यम् इति कारणेन महान्तः गुरवः हिन्दुधर्मस्य युद्धबाहुरूपेण सिक्खधर्मम् अरचयन्। एतत् अमृतसरस्थं स्वर्णमन्दिरं गर्वेण धारयति।

उत्तराखण्डः

हिमालयस्थः राज्यविशेषः, यः यमुनोत्री, गङ्गोत्री, बदरीनाथः, केदारनाथः इत्यादिभिः पवित्रैः तीर्थक्षेत्रैः प्रसिद्धः अस्ति। गङ्गा यमुना च उभे अत्र उद्भवतः। प्रत्येकं शिखरे प्राचीनं मन्दिरम् अस्ति। प्रत्येकस्याः गुहायाः प्राचीनस्य सन्तस्य इतिहासः अस्ति। एषः यथार्थतः पदयात्रिकाणां स्वर्गः अस्ति।

दिल्ली

राष्ट्रियराजधानीक्षेत्रं केन्द्रसर्वकारस्य प्रमुखाः संस्थाः, संसदं, सर्वोच्चन्यायालयं, बहूनि राजनयिककार्यालयानि च धारयति। एतत् महत् वाणिज्यिकं सांस्कृतिकं च केन्द्रम् अपि अस्ति। महाभारतकालात् प्राचीनं नगरम् इति कारणेन, यदा इन्द्रप्रस्थम् इति अभिधीयते स्म, एतत् नगरं बहूनां स्वदेशीयराज्यानाम्, आक्रामकानां बर्बरसेनानीनाम्, अधार्मिकाणां औपनिवेशिकशक्तीनां च सत्ताधिष्ठानम् अभवत्।

पश्चिमप्रदेशः

पश्चिमभारतं मरुभूमिदृश्यानि, उर्वराणि पठारभूमीः, दीर्घान् समुद्रतटान्, ऐतिहासिकानि व्यापारकेन्द्राणि, देशस्य केचन अत्यन्तं विकसितान् औद्योगिकप्रदेशांश्च संयोजयति।

गुजरातम्

प्रमुखं औद्योगिकं वाणिज्यिकं च राज्यं, यस्य सिन्धुसागरस्य (अरबसागरस्य) दीर्घः तटः अस्ति। तस्य उद्योगेषु पेट्रोरसायनानि, वस्त्राणि, औषधनिर्माणं, अभियान्त्रिकी, हीरकसंस्करणं च अन्तर्भवन्ति। गीर्-वने एशियाटिकसिंहस्य निवासोऽपि अत्रैव। राज्येऽस्मिन् असङ्ख्यानि मन्दिराणि सन्ति, तथापि ज्योतिर्लिङ्गसोमनाथस्य द्वारकायाश्च मन्दिराणि गर्वेण धारयति।

गोवा

क्षेत्रफलेन भारतस्य लघुतमं राज्यं, स्वसमुद्रतटैः जैवविविधतया च प्रसिद्धम्। परम्परया हिन्दुमन्दिराणि पूजायाः विद्यायाश्च मञ्चं प्रदत्तवन्ति, येन राज्यं समृद्धम् अभवत्। पोर्तुगीजउपनिवेशनेन तद् पीडितम्। फ्रान्सिस् जेवियर्, उन्मत्तधार्मिकोत्साहेन प्रसिद्धः, हिन्दुमन्दिराणां विनाशं प्रोत्साहितवान् हिन्दूनां विरुद्धं धर्मन्यायाधिकरणं (इन्क्विजिशन्) च आहूतवान्। स्वीयानि नृशंसकर्माणि सः स्वशब्दैः एव गर्वेण लिखितवान्। १५०० तमस्य वर्षस्य आरम्भात् १९६१ पर्यन्तं पोर्तुगीजाधिपत्यकाले तैः अनेकानि विशिष्टानि भारतीय-पोर्तुगीजवास्तुशैलीयुक्तानि भवनानि निर्मितानि। अद्य पर्यटनं सामुद्रिकक्रीडाश्च प्रमुखाणि आकर्षणानि।

पश्चिमभारतं बन्दरगाहैः, औद्योगिकमार्गैः, वित्तीयसेवाभिः, विस्तृतेन आन्तरिकेण अन्तर्राष्ट्रियेण च व्यापारेण च लाभान्वितं भवति।

मध्यप्रदेशः

भौगोलिके केन्द्रे स्थितोऽयं प्रदेशः वनैः, व्याघ्रसंरक्षितक्षेत्रैः, नर्मदानद्या, प्राचीनैः हिन्दुमन्दिरैः, बौद्धस्थलैः च प्रसिद्धः अस्ति। कृषिः, खननम्, निर्माणोद्योगश्च महत्त्वपूर्णाः आर्थिकक्रियाः सन्ति। उज्जयिन्यां (महाकालेश्वरः) खण्डवायां (ओंकारेश्वरः) च द्वे ज्योतिर्लिङ्गक्षेत्रे गर्वेण अस्य राज्यस्य अन्तः वर्तेते। श्रीआदिशङ्करः ओंकारेश्वरमन्दिरे 509 ईसापूर्ववर्षे ज्ञानं प्राप्तवान्।

सर्वेषां प्रदेशानां सङ्गमस्थाने स्थितम् इदं खनिजोत्पादने, ऊर्जोत्पादने, कृषौ च निर्णायकीं भूमिकां निर्वहति।

बिहारः

बहूनां प्राचीनहिन्दुराज्यानां ऐतिहासिकं हृदयस्थलम् इदं मगधक्षेत्रं, यद् अधुना बिहार इति उच्यते, व्यापकां समृद्धिम् अलभत, बौद्धजैनमतसहितानां विविधरूपाणां दर्शनानां च प्रोत्साहनम् अकरोत्। तत्र महावीरः, गौतमबुद्धः, मण्डनमिश्रश्च अवसन्। प्रसिद्धं नालन्दाविश्वविद्यालयम् अत्र बहूनि सहस्राब्दानि प्रचलत् आक्रमणकारिभिः बर्बरैः च ध्वस्तम्।

ओडिशा

सामुद्रिकव्यापाराधारितया अर्थव्यवस्थया उग्रैः योद्धृभिश्च प्रसिद्धं राज्यम् इदं पुर्यां जगन्नाथमन्दिरस्य कोणार्कसूर्यमन्दिरस्य च निवासस्थानम् अस्ति। समृद्ध्या प्राचीनम् ओडिसीनृत्यरूपं सहितानि बहूनि कलारूपाणि पोषितानि। अस्य समुद्रतटः, पत्तनानि, खनिजसंसाधनानि, औद्योगिककेन्द्राणि च अर्थव्यवस्थायै योगदानं कुर्वन्ति।

गङ्गा तस्याः उपनद्यश्च ऐतिहासिकरूपेण पूर्वभारतस्य बहुषु भागेषु कृषिं, व्यापारं, नगरीकरणं, धार्मिकजीवनं च अधारयन्।

आन्ध्रप्रदेशः

दीर्घेन समुद्रतटेन, कृष्या, जलजीवपालनेन, तेलुगुसाहित्यपरम्पराभिः, तिरुपतिः श्रीकालहस्ती श्रीशैले ज्योतिर्लिङ्गमन्दिरं च इति प्रसिद्धैः तीर्थक्षेत्रैः च अयं प्रदेशः ख्यातः। अस्य इतिहासे सातवाहन-पूर्वचालुक्य-वेमुलवाडचालुक्य-काकतीयराज्यानां प्रतिबिम्बं दृश्यते। पूर्वगोदावरी पश्चिमगोदावरी च मण्डले अस्य सांस्कृतिककेन्द्रे स्तः।

कर्णाटकः

विश्वप्रसिद्धेन प्रौद्योगिकीनवोन्मेषकेन्द्रेण बेङ्गळूरुनगरेण युक्ते कर्णाटके गङ्ग-चालुक्य-कदम्ब-विजयनगर-होयसळराज्येभ्यः प्राप्ता समृद्धा विरासतः अस्ति। प्रत्येकस्य विशिष्टा वास्तुकला कलारूपाणि च आसन्। पट्टदकल्-ऐहोळे-बादामी-हम्पी-बेलूर्-हळेबीडु इत्येतेषु मन्दिरावशेषाः गौरवमयम् अतीतं स्मारयन्ति। मैसूरुनगरसमीपे प्रसिद्धं श्रीरङ्गपट्टणमन्दिरं चामुण्डीमन्दिरं च इत्यादीनि बहूनि प्राचीनानि मन्दिराणि अद्यापि अक्षतानि सन्ति। कावेरी तुङ्गभद्रा च नद्यौ अस्मिन् राज्ये उद्भवतः। कन्नडभाषायाः अपि दीर्घा साहित्यपरम्परा अस्ति।

तमिळनाडुः

तमिळसाहित्येन चोल-पाण्ड्य-पल्लव-मराठामन्दिरैः स्मारकरूपैः च प्रसिद्धं प्रमुखम् औद्योगिकं सांस्कृतिकं च राज्यम्। तानि आश्चर्यजनकैः शिल्पैः चित्रैः च परिपूर्णानि सन्ति। भरतनाट्यं, भरतस्य भारतस्य वा नृत्यम्, अत्र प्रमुखम् अस्ति। देशे यानि कतिपयस्थानानि यत्र प्राचीना भारतीयसङ्गीतपरम्परा अद्यापि समृद्धा वर्तते तेषु इदम् एकम्। वाहननिर्माणेन सूचनाप्रौद्योगिकीसामर्थ्येन च इदं प्रसिद्धम्। राज्यम् इदं रामेश्वरे ज्योतिर्लिङ्गमन्दिरं गर्वेण धारयति, मधुरै-तञ्जावूर्-तिरुचिरापल्ली-तिरुनेल्वेली-कन्याकुमारी-चेन्नैनगरेषु च बहूनि प्राचीनानि मन्दिराणि सन्ति।

पूर्वोत्तरक्षेत्रम्

अरुणाचलप्रदेशः

एषः पर्वतमयः राज्यविशेषः विस्तृतैः वनैः, विविधैः जनजातीयसमुदायैः, सामरिकदृष्ट्या महत्त्वपूर्णैः हिमालयीयसीमाभिः च युक्तः अस्ति। कमलाङ्ग-आरक्षितवनस्य अन्तः स्थितं प्रसिद्धं परशुरामकुण्डम् अत्रैव अस्ति।

मणिपुरम्

एतत् पारम्परिकेन मणिपुरीनृत्येन, स्वदेशीयपरम्पराभिः, लोकटाकसरोवरेण च प्रसिद्धम् अस्ति। अस्मिन् राज्ये भगवतः विष्णोः समर्पिताः बहवः हिन्दुमन्दिराः सन्ति; तेषु श्रीगोविन्दजीमन्दिरं सर्वाधिकं प्रसिद्धम्, यत्र देवमूर्तिः पनसवृक्षात् उत्कीर्णा अस्ति।

मिजोरमः

एषः पर्वतीयः राज्यविशेषः वनाच्छादितैः भूदृश्यैः मिजोजनानां विशिष्टैः सांस्कृतिकपरम्पराभिः च युक्तः अस्ति। अस्मिन् राज्ये बहूनि महाश्मयुगीनस्थलानि सन्ति, यत्र जनाः प्रकृत्यै प्रार्थनां कुर्वन्ति, यथा सिबुटा लुङ्ग् (संस्कृते भूतम् इत्यस्य अर्थः प्राकृतिकं तत्त्वम्, लुङ्ग् इति शब्दः लिङ्गस्य समीपः अस्ति)।

सिक्किमः

एषः हिमालयीयः राज्यविशेषः बौद्धविहारैः, पर्वतीयपारिस्थितिकीतन्त्रैः, कञ्चनजङ्घायाः दृश्यैः च प्रसिद्धः अस्ति। रासायनिकद्रव्याणि परित्यज्य जैविककृषिं स्वीकृतवत् प्रथमम् एकमात्रं च राज्यम् एतत् अस्ति। नेपालमूलकाः हिन्दवः जनसंख्यायाः प्रायः 75% सन्ति, शेषाः बौद्धाः। राज्ये किरातेश्वरमहादेवमन्दिरम् अस्ति। पाण्डवस्य अर्जुनस्य तपसा प्रसन्नः भगवान् शिवः किरातकरूपेण (पर्वतीयजनरूपेण) तस्मै दर्शनं दत्तवान्।

क्षेत्रस्य सम्पर्कव्यवस्था, सीमाव्यापारः, पारिस्थितिकसंरक्षणं, आधारभूतसंरचनाविकासः च महत्त्वपूर्णानि राष्ट्रियप्राथमिकतारूपाणि सन्ति।

लक्षद्वीपः

अरबसागरे स्थितः प्रवालद्वीपानां समूहः, यः जलाशयैः (लगूनैः), भित्तिभिः, सामुद्रिकपारितन्त्रैः, मत्स्यग्रहणेन च प्रसिद्धः अस्ति। एतेषां द्वीपानां चेर-पल्लव-चोलैः सह प्राचीनः सम्बन्धः आसीत्। सङ्गमकाव्यं बौद्धजातककथाश्च एतान् द्वीपान् तेषां प्राचीननाम्ना द्वीपलक्षम् (शतसहस्रं द्वीपाः; अस्य वर्तमाननाम्नः समानार्थकम्) इति उल्लिखतः।