ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼

ਇਸਦੀ ਸੰਘੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ 28 ਰਾਜਾਂ ਅਤੇ 8 ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਰੇਕ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਪ੍ਰਬੰਧ, ਵਿਲੱਖਣ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਤੀ ਯੋਗਦਾਨ ਹਨ। ਹਰ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਚੁਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਕੋਲ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਨਤਕ ਵਿਵਸਥਾ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਅਧਿਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੇਂਦਰ (ਸੰਘੀ) ਸਰਕਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਦਿੱਲੀ, ਪੁੱਡੂਚੇਰੀ ਅਤੇ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਰਗੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾਵਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਆਪ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਲੱਦਾਖ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਅੰਡੇਮਾਨ ਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਟਾਪੂਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਸੰਘੀ ਸਰਕਾਰ ਸਿੱਧਾ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਉੱਤਰੀ ਖੇਤਰ

ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਪਰਬਤ ਲੜੀਆਂ, ਉਪਜਾਊ ਨਦੀ ਮੈਦਾਨ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਲੱਦਾਖ

ਇੱਕ ਉੱਚਾਈ ਵਾਲਾ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਜਿਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਠੰਢੇ ਮਾਰੂਥਲਾਂ, ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪਹਾੜਾਂ, ਬੋਧੀ ਮੱਠਾਂ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਤਿੱਬਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਰਣਨੀਤਕ ਸਥਿਤੀ ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਚੀਨ ਨੇ 50ਵਿਆਂ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਅਤੇ 60ਵਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਕਸਾਈ ਚਿਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਥਿਆ ਲਿਆ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ 1999 ਵਿੱਚ ਲੱਦਾਖ ਦੇ ਉੱਪਰਲੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਿ ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਪਰ ਭਾਰਤੀ ਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਨੇ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ, ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਅਤੇ ਕੱਚੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੀ ਨਵੀਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ, ਨਿਯੰਤਰਣ ਰੇਖਾ ਪਾਰ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਸਫ਼ਾਇਆ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਪੰਜਾਬ

ਇੱਕ ਉਪਜਾਊ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਲਾ ਰਾਜ, ਜੋ ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਣਕ ਅਤੇ ਚੌਲਾਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚੋਂ ਕਾਲ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਤਰੀਕਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਵੈਦਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ ਇਹ ਰਾਜ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਉਪਾਸਨਾ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਘਰ ਹੈ। ਹਮਲਾਵਰ ਵਹਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਮੋਹਰੀ ਰਾਜ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਮਹਾਨ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਬਾਂਹ ਵਜੋਂ ਸਿਰਜਿਆ। ਇਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸਵਰਨ ਮੰਦਰ (ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ) ਦੀ ਮਾਣ ਨਾਲ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਉੱਤਰਾਖੰਡ

ਇੱਕ ਹਿਮਾਲਿਆਈ ਰਾਜ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਕੇਂਦਰਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਯਮੁਨੋਤਰੀ, ਗੰਗੋਤਰੀ, ਬਦਰੀਨਾਥ ਅਤੇ ਕੇਦਾਰਨਾਥ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੋਵੇਂ ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਚੋਟੀ ’ਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮੰਦਰ ਹੈ। ਹਰ ਗੁਫ਼ਾ ਦਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸੰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪਹਾੜੀ ਪਗਡੰਡੀਆਂ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸਵਰਗ ਹੈ।

ਦਿੱਲੀ

ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਖੇਤਰ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਸੰਸਦ, ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਅਤੇ ਕਈ ਕੂਟਨੀਤਕ ਮਿਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਵਪਾਰਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਹੈ। ਮਹਾਭਾਰਤ ਕਾਲ ਤੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਹਿਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇਸੀ ਰਾਜਾਂ, ਹਮਲਾਵਰ ਵਹਿਸ਼ੀ ਸੂਬੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅਨੈਤਿਕ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਤਾਕਤਾਂ ਦੀ ਸੱਤਾ ਦੀ ਗੱਦੀ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਪੱਛਮੀ ਖੇਤਰ

ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਾਰੂਥਲੀ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਉਪਜਾਊ ਪਠਾਰ, ਲੰਮੇ ਤੱਟ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੁਝ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਉਦਯੋਗਿਕ ਖੇਤਰ ਇਕੱਠੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

ਗੁਜਰਾਤ

ਸਿੰਧੂ ਸਾਗਰ (ਅਰਬ ਸਾਗਰ) ਦੇ ਲੰਮੇ ਤੱਟ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਦਯੋਗਿਕ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਰਾਜ। ਇਸ ਦੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਟਰੋਕੈਮੀਕਲ, ਕੱਪੜਾ, ਦਵਾਈਆਂ, ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਅਤੇ ਹੀਰਾ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਗਿਰ ਵਿੱਚ ਏਸ਼ੀਆਈ ਸ਼ੇਰ ਦਾ ਘਰ ਵੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਮੰਦਰ ਹਨ, ਇਹ ਮਾਣ ਨਾਲ ਜਯੋਤਿਰਲਿੰਗ ਸੋਮਨਾਥ ਅਤੇ ਦਵਾਰਕਾ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਗੋਆ

ਖੇਤਰਫਲ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਰਾਜ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੰਢਿਆਂ ਅਤੇ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਮੰਚ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਰਾਜ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਹੋਇਆ। ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਬਸਤੀਵਾਦ ਹੇਠ ਇਸ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਝੱਲਣਾ ਪਿਆ। ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ ਜ਼ੇਵੀਅਰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਉਨਮਾਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਜੋਸ਼ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਢਾਹੁਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਇਨਕੁਆਇਜ਼ੀਸ਼ਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੀਚ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਣ ਨਾਲ ਦਰਜ ਵੀ ਕੀਤਾ। 1500 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੋਂ 1961 ਤੱਕ ਦੇ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਕਬਜ਼ੇ ਦੌਰਾਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਵਿਲੱਖਣ ਭਾਰਤੀ-ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਵਾਸਤੂਕਲਾ ਵਾਲੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਬਣਾਈਆਂ। ਅੱਜ, ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਖੇਡਾਂ ਮੁੱਖ ਆਕਰਸ਼ਣ ਹਨ।

ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ, ਉਦਯੋਗਿਕ ਗਲਿਆਰਿਆਂ, ਵਿੱਤੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਘਰੇਲੂ ਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਪਾਰ ਦਾ ਲਾਭ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼

ਭੂਗੋਲਿਕ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇਹ ਰਾਜ ਆਪਣੇ ਜੰਗਲਾਂ, ਬਾਘ ਰਿਜ਼ਰਵਾਂ, ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਬੋਧੀ ਸਥਾਨਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਖਣਨ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਰਥਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਹਨ। ਰਾਜ ਨੂੰ ਉੱਜੈਨ (ਮਹਾਕਾਲੇਸ਼ਵਰ) ਅਤੇ ਖੰਡਵਾ (ਓਂਕਾਰੇਸ਼ਵਰ) ਦੇ ਦੋ ਜਯੋਤਿਰਲਿੰਗ ਧਾਮਾਂ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰਨ ਦਾ ਮਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਆਦਿ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ 509 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਓਂਕਾਰੇਸ਼ਵਰ ਮੰਦਰ ਵਿਖੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਸਾਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਚੌਰਾਹੇ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਖਣਿਜ ਉਤਪਾਦਨ, ਊਰਜਾ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਬਿਹਾਰ

ਕਈ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕੇਂਦਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਮਗਧ ਦੇ ਇਸ ਖੇਤਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਬਿਹਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਤੇ ਜੈਨ ਧਰਮ ਸਮੇਤ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਮਿਲਿਆ। ਮਹਾਵੀਰ, ਗੌਤਮ ਬੁੱਧ ਅਤੇ ਮੰਡਨ ਮਿਸ਼ਰ ਇੱਥੇ ਰਹੇ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਲੰਦਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਇੱਥੇ ਕਈ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਚੱਲੀ ਅਤੇ ਹਮਲਾਵਰ ਵਹਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਓਡੀਸ਼ਾ

ਆਪਣੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਵਪਾਰਕ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਜੋਸ਼ੀਲੇ ਯੋਧਿਆਂ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਇਸ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਪੁਰੀ ਦਾ ਜਗਨਨਾਥ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਕੋਨਾਰਕ ਦਾ ਸੂਰਜ ਮੰਦਰ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਓਡੀਸੀ ਨਾਚ ਸਮੇਤ ਕਈ ਕਲਾ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੱਟ, ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ, ਖਣਿਜ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕੇਂਦਰ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਹਾਇਕ ਧਾਰਾਵਾਂ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਵਪਾਰ, ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼

ਇਹ ਆਪਣੀ ਲੰਮੀ ਤੱਟਰੇਖਾ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਜਲ-ਜੀਵ ਪਾਲਣ, ਤੇਲਗੂ ਸਾਹਿਤਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਤਿਰੁਪਤੀ, ਸ੍ਰੀਕਾਲਹਸਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥ ਕੇਂਦਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਸੈਲਮ ਦੇ ਜਯੋਤਿਰਲਿੰਗ ਮੰਦਰ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਾਤਵਾਹਨ, ਪੂਰਬੀ ਚਾਲੁਕਿਆ, ਵੇਮੁਲਵਾੜਾ ਚਾਲੁਕਿਆ ਅਤੇ ਕਾਕਤੀਆ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਗੋਦਾਵਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਇਸ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਹਨ।

ਕਰਨਾਟਕ

ਵਿਸ਼ਵ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਨਵੀਨਤਾ ਕੇਂਦਰ ਬੈਂਗਲੁਰੂ ਵਾਲੇ ਕਰਨਾਟਕ ਕੋਲ ਗੰਗ, ਚਾਲੁਕਿਆ, ਕਦੰਬ, ਵਿਜੇਨਗਰ ਅਤੇ ਹੋਇਸਲ ਰਾਜਾਂ ਤੋਂ ਵਿਰਸੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਅਮੀਰ ਵਿਰਾਸਤ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਦੀ ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣ ਵਾਸਤੂਕਲਾ ਅਤੇ ਕਲਾ-ਰੂਪ ਸਨ। ਪੱਟਦਕਲ, ਐਹੋਲੇ, ਬਾਦਾਮੀ, ਹੰਪੀ ਅਤੇ ਬੇਲੂਰ-ਹਲੇਬੀਡ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਖੰਡਰ ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅਤੀਤ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮੰਦਰ ਸਹੀ-ਸਲਾਮਤ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਸੂਰੂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ੍ਰੀਰੰਗਪਟਨਮ ਅਤੇ ਚਾਮੁੰਡੀ ਮੰਦਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕਾਵੇਰੀ ਅਤੇ ਤੁੰਗਭਦਰਾ ਨਦੀਆਂ ਇਸ ਰਾਜ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੰਨੜ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵੀ ਲੰਮੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ।

ਤਮਿਲ ਨਾਡੂ

ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਦਯੋਗਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਰਾਜ, ਜੋ ਤਮਿਲ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਚੋਲ, ਪਾਂਡਿਆ, ਪੱਲਵ ਅਤੇ ਮਰਾਠਾ ਕਾਲ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੰਦਰਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਦਰ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਮੂਰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਭਰਤਨਾਟਯਮ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਨਾਚ, ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਅੱਜ ਵੀ ਫਲ-ਫੁੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਟੋਮੋਬਾਈਲ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਸੂਚਨਾ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜ ਮਾਣ ਨਾਲ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ ਦੇ ਜਯੋਤਿਰਲਿੰਗ ਮੰਦਰ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਦੁਰੈ, ਤੰਜਾਵੁਰ, ਤ੍ਰਿਚਿਰਾਪੱਲੀ, ਤਿਰੁਨੇਲਵੇਲੀ, ਕੰਨਿਆਕੁਮਾਰੀ ਅਤੇ ਚੇਨਈ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਈ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮੰਦਰ ਹਨ।

ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਖੇਤਰ

ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਅਸਾਧਾਰਨ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਭਾਸ਼ਾਈ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਕਬਾਇਲੀ ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤਕ ਮਹੱਤਤਾ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮੀ ਨੂੰ ਪੂਰਬੀ ਹਿਮਾਲਿਆ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅੱਠ ਰਾਜ ਹਨ: ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਅਸਾਮ, ਮਣੀਪੁਰ, ਮੇਘਾਲਿਆ, ਮਿਜ਼ੋਰਮ, ਨਾਗਾਲੈਂਡ, ਸਿੱਕਮ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ।

ਅਸਾਮ

ਇਹ ਖੇਤਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਰਥਿਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਜੋ ਚਾਹ, ਪੈਟਰੋਲੀਅਮ, ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਕਾਜ਼ੀਰੰਗਾ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਾਮਾਖਿਆ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਪੂਰਵ ਤਿਰੂਪਤੀ ਮੰਦਰ ਹਨ।

ਮੇਘਾਲਿਆ

ਇਹ ਕੁਝ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਸਾਧਾਰਨ ਤੌਰ ’ਤੇ ਭਾਰੀ ਵਰਖਾ, ਜੀਵਤ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁਲਾਂ ਅਤੇ ਚੂਨਾ-ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਬੀਲੇ ਖਾਸੀ, ਗਾਰੋ ਅਤੇ ਜੈਂਤੀਆ ਹਨ। ਚੇਰਾਪੂੰਜੀ ਕੋਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਰਖਾ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਿਕਾਰਡ ਹੈ।

ਨਾਗਾਲੈਂਡ

ਇਹ ਆਪਣੇ ਨਾਗਾ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ, ਰਵਾਇਤੀ ਪਿੰਡ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਦਸਤਕਾਰੀ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੀਮਾਪੁਰ ਵਿਖੇ ਕਾਲੀ ਮੰਦਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਾਲੀਬਾੜੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹੈ। ਰਾਜ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਅਪਣਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ

ਇਹ ਆਪਣੇ ਮਹਿਲਾਂ, ਮੰਦਰਾਂ, ਬਾਂਸ ਦੀ ਦਸਤਕਾਰੀ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਤੇ ਗੁਆਂਢੀ ਖੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਬੰਧਾਂ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਨੋਖਾ ਉਨਾਕੋਟੀ ਵਿਖੇ ਚੱਟਾਨ ਕੱਟ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਸ਼ੈਵ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਹੈ।

ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਟਾਪੂ

ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਟਾਪੂ-ਸਮੂਹ, ਜੋ ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਮੁੰਦਰੀ ਮਾਰਗਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਣਨੀਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਮੂੰਗੇ ਦੀਆਂ ਚੱਟਾਨਾਂ, ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੈਵ-ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਮੂਲਵਾਸੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ਾਸ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਚੋਲ ਸਾਮਰਾਜ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਟਾਪੂਆਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀਵਿਜਯ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣੀਆਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਆਧਾਰ-ਅੱਡੇ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ 2024 ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਪੋਰਟ ਬਲੇਅਰ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਵਿਜਯਪੁਰਮ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।