भारतातील राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेश

भारताची संघराज्य व्यवस्था देशाची 28 राज्ये आणि 8 केंद्रशासित प्रदेशांमध्ये विभागणी करते; प्रत्येकाची स्वतःची प्रशासकीय रचना, वैशिष्ट्यपूर्ण परंपरा आणि राष्ट्रासाठी स्वतःचे योगदान आहे. प्रत्येक राज्यातील निवडून आलेल्या सरकारांकडे सार्वजनिक सुव्यवस्था, शेती, सार्वजनिक आरोग्य आणि स्थानिक प्रशासन यांसारख्या विषयांवर साधारणपणे मोठे अधिकार असतात. केंद्र (संघ) सरकार केंद्रशासित प्रदेशांचे प्रशासन वेगवेगळ्या व्यवस्थांद्वारे थेट पाहते. दिल्ली, पुदुच्चेरी आणि जम्मू व काश्मीर यांसारख्या केंद्रशासित प्रदेशांना स्वतःच्या विधिमंडळे असून ते स्वतःचा कारभार पाहतात. मात्र लडाख, चंदीगड आणि अंदमान व निकोबार बेटे यांचे प्रशासन केंद्र सरकार थेट पाहते.

उत्तर विभाग

उत्तर भारतात हिमालयाच्या पर्वतरांगा, सुपीक नदीमैदाने, ऐतिहासिक शहरे आणि राष्ट्रीय राजधानी यांचा समावेश होतो.

लडाख

थंड वाळवंटे, नाट्यमय पर्वतरांगा, बौद्ध मठ आणि विशिष्ट तिबेटी सांस्कृतिक प्रभाव यांनी ओळखला जाणारा उंचावरील केंद्रशासित प्रदेश. त्याच्या सामरिक स्थानामुळे भारताच्या संरक्षणासाठी त्याला मोठे महत्त्व आहे. चीनने ५०च्या दशकाच्या अखेरीस आणि ६०च्या दशकाच्या सुरुवातीला या प्रदेशाचा अक्साई चीन नावाचा एक भाग बळकावला. पाकिस्तानने 1999 मध्ये लडाखवरील उंच शिखरांवर आक्रमण केले आणि हा प्रदेश भारतापासून पूर्णपणे तोडण्याचा प्रयत्न केला. मात्र भारतीय संरक्षण दलांनी तोफखाना, हवाई दल आणि अस्सल धैर्य यांचा नावीन्यपूर्ण वापर करून नियंत्रण रेषा न ओलांडता शत्रूचा नायनाट केला.

पंजाब

हरित क्रांतीशी निगडित असलेले सुपीक कृषिप्रधान राज्य; त्या काळात गहू आणि तांदळाचे उत्पादन हा भारतातील दुष्काळ निर्मूलनाचा लोकप्रिय मार्ग बनला. वैदिक परंपरेत रुजलेल्या या राज्यात शिव-शक्ती उपासनेची परंपरा आहे. आक्रमक रानटी टोळ्यांविरुद्धचे आघाडीचे राज्य असल्याने महान गुरूंनी हिंदू धर्माची शस्त्रधारी भुजा म्हणून शीख धर्माची निर्मिती केली. अमृतसर येथील सुवर्ण मंदिर या राज्याला अभिमानाने लाभलेले आहे.

उत्तराखंड

यमुनोत्री, गंगोत्री, बद्रीनाथ आणि केदारनाथ यांसह पवित्र तीर्थक्षेत्रांसाठी ओळखले जाणारे हिमालयीन राज्य. गंगा आणि यमुना या दोन्ही नद्यांचा उगम येथेच होतो. प्रत्येक शिखरावर एक प्राचीन मंदिर आहे. प्रत्येक गुहेला एखाद्या प्राचीन संताचा इतिहास आहे. हे खऱ्या अर्थाने ट्रेकिंग करणाऱ्यांसाठी स्वर्ग आहे.

दिल्ली

राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र केंद्र सरकारच्या प्रमुख संस्था, संसद, सर्वोच्च न्यायालय आणि अनेक राजनैतिक दूतावासांचे निवासस्थान आहे. हे एक प्रमुख व्यापारी आणि सांस्कृतिक केंद्रही आहे. महाभारतकाळापासूनचे, जेव्हा तिला इंद्रप्रस्थ म्हटले जात असे, असे प्राचीन शहर असल्याने, हे शहर अनेक स्थानिक राज्ये, आक्रमक रानटी सरदार आणि अनैतिक वसाहतवादी सत्तांचे सत्ताकेंद्र राहिले आहे.

पश्चिम विभाग

पश्चिम भारतात वाळवंटी भूप्रदेश, सुपीक पठारे, लांब किनारपट्ट्या, ऐतिहासिक व्यापारी केंद्रे आणि देशातील काही सर्वाधिक विकसित औद्योगिक प्रदेश यांचा संगम आहे.

गुजरात

सिंधू सागर (अरबी समुद्र) किनारा लाभलेले एक प्रमुख औद्योगिक आणि व्यापारी राज्य. पेट्रोकेमिकल्स, वस्त्रोद्योग, औषधनिर्माण, अभियांत्रिकी आणि हिरे प्रक्रिया हे येथील उद्योग आहेत. गीरमधील आशियाई सिंहांचे हे घरही आहे. राज्यात असंख्य मंदिरे असली तरी ज्योतिर्लिंग सोमनाथ आणि द्वारका या मंदिरांचे यजमानपद त्याला अभिमानाने लाभले आहे.

गोवा

क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने भारतातील सर्वात लहान राज्य, जे आपल्या समुद्रकिनाऱ्यांसाठी आणि जैवविविधतेसाठी प्रसिद्ध आहे. पारंपरिकदृष्ट्या हिंदू मंदिरे उपासना आणि शिक्षणाचे व्यासपीठ होती, ज्यामुळे राज्याची भरभराट झाली. पोर्तुगीज वसाहतवादात याला फटका बसला. आपल्या उन्मादी धार्मिक कट्टरतेसाठी ओळखल्या जाणाऱ्या फ्रान्सिस झेवियरने हिंदू मंदिरांच्या विध्वंसाला प्रोत्साहन दिले आणि हिंदूंविरुद्ध इन्क्विझिशन सुरू करण्याची मागणी केली. आपल्या या नीच कृत्यांची नोंद त्याने स्वतःच्या शब्दांत अभिमानाने केली आहे. सुरुवातीच्या १५०० च्या दशकापासून १961 पर्यंतच्या पोर्तुगीज अंमलात त्यांनी अनेक वैशिष्ट्यपूर्ण इंडो-पोर्तुगीज स्थापत्याच्या इमारती बांधल्या. आज पर्यटन आणि सागरी क्रीडा ही प्रमुख आकर्षणे आहेत.

बंदरे, औद्योगिक मार्गिका, वित्तीय सेवा आणि व्यापक देशांतर्गत व आंतरराष्ट्रीय व्यापार यांचा पश्चिम भारताला लाभ होतो.

मध्य प्रदेश

भौगोलिक केंद्रस्थानी वसलेले हे राज्य जंगले, व्याघ्र प्रकल्प, नर्मदा नदी, प्राचीन हिंदू मंदिरे आणि बौद्ध स्थळे यांच्यासाठी प्रसिद्ध आहे. शेती, खाणकाम आणि उत्पादन हे महत्त्वाचे आर्थिक व्यवसाय आहेत. उज्जैन (महाकालेश्वर) आणि खांडवा (ओंकारेश्वर) येथील दोन ज्योतिर्लिंग क्षेत्रे या राज्यात असल्याचा त्याला अभिमान आहे. श्री आदि शंकरांना इ.स.पू. 509 मध्ये ओंकारेश्वर मंदिरात ज्ञानप्राप्ती झाली.

सर्व प्रदेशांच्या चौकात वसलेले हे राज्य खनिज उत्पादन, ऊर्जानिर्मिती आणि शेती यामध्ये निर्णायक भूमिका बजावते.

बिहार

अनेक प्राचीन हिंदू राज्यांचे ऐतिहासिक हृदयस्थान असलेल्या या मगध प्रदेशात, ज्याला आता बिहार म्हणतात, सर्वत्र समृद्धी होती आणि बौद्ध व जैन धर्मांसह अनेक स्वरूपांतील तत्त्वज्ञानाला प्रोत्साहन मिळाले. महावीर, गौतम बुद्ध आणि मंडन मिश्र येथे राहिले. प्रसिद्ध नालंदा विद्यापीठ येथे अनेक सहस्रकांपर्यंत कार्यरत होते आणि आक्रमक रानटी लोकांनी ते नष्ट केले.

ओडिशा

सागरी व्यापारावर आधारित अर्थव्यवस्था आणि पराक्रमी योद्धे यांसाठी प्रसिद्ध असलेल्या या राज्यात पुरी येथील जगन्नाथ मंदिर आणि कोणार्कचे सूर्य मंदिर आहे. समृद्धीमुळे प्राचीन ओडिसी नृत्यप्रकारासह अनेक कलाप्रकार फुलले. येथील किनारपट्टी, बंदरे, खनिज संपत्ती आणि औद्योगिक केंद्रे अर्थव्यवस्थेला हातभार लावतात.

गंगा आणि तिच्या उपनद्यांनी ऐतिहासिकदृष्ट्या पूर्व भारताच्या बहुतांश भागात शेती, व्यापार, नागरीकरण आणि धार्मिक जीवन यांना आधार दिला आहे.

आंध्र प्रदेश

दीर्घ किनारपट्टी, शेती, मत्स्यपालन, तेलुगू साहित्यिक परंपरा, तसेच तिरुपती, श्रीकाळहस्ती हे प्रसिद्ध तीर्थक्षेत्र आणि श्रीशैलम येथील ज्योतिर्लिंग मंदिर यांसाठी हे राज्य ओळखले जाते. त्याचा इतिहास सातवाहन, पूर्व चालुक्य, वेमुलवाडा चालुक्य आणि काकतीय राज्यांचे प्रतिबिंब दर्शवतो. पूर्व आणि पश्चिम गोदावरी जिल्हे हे त्याची सांस्कृतिक केंद्रे आहेत.

कर्नाटक

जगप्रसिद्ध तंत्रज्ञान आणि नवोन्मेष केंद्र असलेल्या बेंगळुरूसह कर्नाटकाला गंग, चालुक्य, कदंब, विजयनगर आणि होयसळ राज्यांकडून लाभलेला समृद्ध वारसा आहे. प्रत्येकाची वैशिष्ट्यपूर्ण वास्तुकला आणि कलाप्रकार होते. पट्टदकल, ऐहोळे, बादामी, हंपी आणि बेलूर-हळेबीड येथील मंदिरांचे अवशेष आपल्याला गौरवशाली भूतकाळाची आठवण करून देतात. श्रीरंगपट्टण आणि म्हैसूरजवळील चामुंडी मंदिर यांसह अनेक प्राचीन मंदिरे आजही अबाधित आहेत. कावेरी आणि तुंगभद्रा या नद्यांचा उगम याच राज्यात होतो. कन्नड भाषेचीही दीर्घ साहित्यिक परंपरा आहे.

तमिळ नाडू

तमिळ साहित्य आणि भव्य चोल, पांड्य, पल्लव आणि मराठा मंदिरांसाठी प्रसिद्ध असलेले हे एक प्रमुख औद्योगिक आणि सांस्कृतिक राज्य आहे. ही मंदिरे आश्चर्यकारक शिल्पे आणि चित्रांनी भरलेली आहेत. भरतनाट्यम, म्हणजे भारताचे नृत्य, येथे प्रमुख आहे. देशातील ज्या मोजक्या ठिकाणी प्राचीन भारतीय संगीत आजही बहरते आहे, त्यापैकी हे एक आहे. वाहननिर्मिती आणि माहिती तंत्रज्ञानातील क्षमतांसाठी हे राज्य ओळखले जाते. रामेश्वरम येथील ज्योतिर्लिंग मंदिराचे हे राज्य अभिमानाने यजमानपद भूषवते, तसेच मदुराई, तंजावर, तिरुचिरापल्ली, तिरुनेलवेली, कन्याकुमारी आणि चेन्नई येथेही अनेक प्राचीन मंदिरे आहेत.

ईशान्य प्रदेश

ईशान्य भारत हा अपवादात्मक जैवविविधता, भाषिक विविधता, आदिवासी वारसा आणि सामरिक महत्त्व असलेला प्रदेश आहे. तो भारताच्या मुख्य भूमीला पूर्व हिमालय आणि आग्नेय आशियाशी जोडतो. अरुणाचल प्रदेश, आसाम, मणिपूर, मेघालय, मिझोराम, नागालँड, सिक्कीम आणि त्रिपुरा ही आठ राज्ये आहेत.

आसाम

चहा, पेट्रोलियम, ब्रह्मपुत्रा नदी आणि काझीरंगा राष्ट्रीय उद्यान यांसाठी ओळखले जाणारे हे या प्रदेशाचे प्रमुख आर्थिक केंद्र आहे. प्रसिद्ध कामाख्या देवी आणि पूर्व तिरुपती मंदिर येथे आहे.

मेघालय

काही भागांतील अपवादात्मक अधिक पर्जन्यमान, जिवंत मुळांचे पूल आणि चुनखडीच्या गुहा यांसाठी प्रसिद्ध. तेथील प्रमुख जमाती खासी, गारो आणि जैंतिया या आहेत. सर्वाधिक पर्जन्यमानाचा ऐतिहासिक विक्रम चेरापुंजीच्या नावावर आहे.

नागालँड

नागा समुदाय, पारंपरिक ग्रामसंस्था, हस्तकला आणि उत्सव यांसाठी ओळखले जाते. दिमापूर येथील कालीबारी नावाचे काली मंदिर अत्यंत प्राचीन आहे. राज्यातील बहुतेक लोकांनी ख्रिस्ती धर्म स्वीकारला आहे.

त्रिपुरा

राजवाडे, मंदिरे, बांबूच्या कलाकुसरी आणि बंगाल व शेजारील प्रदेशांशी असलेल्या सांस्कृतिक संबंधांसाठी ओळखले जाते. या राज्यात अनेक प्राचीन आणि ऐतिहासिक हिंदू मंदिरे आहेत, आणि त्यांपैकी सर्वात अद्भुत म्हणजे उनाकोटी येथील खडकात कोरलेले शैव तीर्थक्षेत्र.

अंदमान आणि निकोबार बेटे

बंगालच्या उपसागरातील एक द्वीपसमूह, जो हिंदी महासागरातील महत्त्वाच्या सागरी मार्गांजवळ मोक्याच्या ठिकाणी वसलेला आहे. येथील प्रवाळ खडक, जंगले आणि सागरी जैवविविधता महत्त्वपूर्ण आहेत, आणि येथील आदिवासी समुदायांना विशेष संरक्षणाची आवश्यकता आहे. चोळ साम्राज्याने श्रीविजय साम्राज्याविरुद्धच्या आपल्या नौदल मोहिमांसाठी या बेटांचा तळ म्हणून वापर केला. सरकारने 2024 मध्ये या बेटांची राजधानी पोर्ट ब्लेअर हिचे नाव बदलून श्री विजयपुरम असे ठेवले.