ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਗੁਆਂਢੀ

ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼। ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਗੰਗਾ–ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ–ਮੇਘਨਾ ਡੈਲਟਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸੰਘਣੀ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸਰਹੱਦ ਭਾਰਤ ਨਾਲ, ਛੋਟੀ ਸਰਹੱਦ ਮਿਆਂਮਾਰ ਨਾਲ ਹੈ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਤੱਟ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਪਜਾਊ ਜਲੋੜ੍ਹ ਮੈਦਾਨ ਗਹਿਨ ਖੇਤੀ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਝੋਨੇ ਦੀ ਖੇਤੀ, ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਇਸ ਦੇ ਦਰਿਆ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ, ਆਵਾਜਾਈ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਨੇ ਬਰਾਮਦ-ਮੁਖੀ ਵੱਡਾ ਕੱਪੜਾ ਉਦਯੋਗ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਪਾਰ ਇਸ ਦੇ ਅਰਥਚਾਰੇ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਕਾਮਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜਿਆ ਪੈਸਾ ਅਤੇ ਵਧਦਾ ਸੇਵਾ ਖੇਤਰ ਆਰਥਿਕ ਵਾਧੇ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਿਹਤ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਗ਼ਰੀਬੀ ਘਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਦੇਸ਼ ਸ਼ਹਿਰੀ ਭੀੜ, ਉਦਯੋਗਿਕ ਕੰਮ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ, ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਨਿਘਾਰ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਨੀਵੇਂ ਇਲਾਕੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੜ੍ਹਾਂ, ਚੱਕਰਵਾਤਾਂ, ਦਰਿਆਈ ਖੋਰੇ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਵਧਦੇ ਪੱਧਰ ਦਾ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਮਾਲਦੀਵ। ਮਾਲਦੀਵ ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਟਾਪੂ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਭੂਗੋਲ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨੀਵੇਂ ਮੂੰਗਾ ਟਾਪੂ ਐਟੋਲਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹਨ। ਪਰ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਵਧਦਾ ਪੱਧਰ, ਤੱਟੀ ਖੋਰਾ ਅਤੇ ਵਿਗੜਦੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਵਾਤਾਵਰਣ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਮਾਲਦੀਵ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਨਾਜ਼ੁਕ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਇਸ ਦੇ ਅਰਥਚਾਰੇ ਦੀ ਮੁੱਖ ਚਾਲਕ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੁਦਰਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਦਯੋਗ ਆਵਾਜਾਈ, ਉਸਾਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੱਛੀ ਫੜਨਾ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਟੂਨਾ ਮੱਛੀ, ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਰਵਾਇਤੀ ਆਰਥਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੈਵ-ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਸੈਰ-ਸਪਾਟੇ ’ਤੇ ਭਾਰੀ ਨਿਰਭਰਤਾ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਆਰਥਿਕ ਵਿਘਨਾਂ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਮੰਗ ਦੇ ਉਤਰਾਅ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਸਾਹਮਣੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਕੋਵਿਡ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਧਾਰਮਿਕ ਨਫ਼ਰਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਮਾਲਦੀਵ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕੌਮ ਵਜੋਂ ਜਨਤਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਭੰਡਿਆ ਤਾਂ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਦੇ ਬਾਈਕਾਟ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਟਾਪੂ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। ਮਾਲਦੀਵ ਦੇ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਗਠਜੋੜ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਬਦਤਮੀਜ਼ ਵਤੀਰੇ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਭਾਰਤ ਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਮਿਲੀਅਨ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਦੇ ਕੇ ਇਸ ਟਾਪੂ ਨੂੰ ਵਿੱਤੀ ਤਰਲਤਾ ਅਤੇ ਕਰਜ਼ਾ ਸੰਕਟ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। 2025 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੇ ਮਾਲਦੀਵ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਅੱਧੇ ਅਰਬ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਾ ਨਿਵੇਸ਼ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਜਲਵਾਯੂ ਅਨੁਕੂਲਨ, ਟਿਕਾਊ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ, ਕੂੜਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ, ਖ਼ੁਰਾਕ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਜਨਤਕ ਕਰਜ਼ਾ ਘਟਾਉਣਾ, ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਉੱਚੀ ਲਾਗਤ ਅਤੇ ਵਧਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਵਾਦ ਇਸ ਦੀਆਂ ਵਿਕਾਸ ਤਰਜੀਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਪਾਕਿਸਤਾਨ। ਹੋਰ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਾਂਗ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਸਭਿਅਤਾਗਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਪਰ 1947 ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਵਤਨ ਵਜੋਂ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ। 1971 ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਨਾਂ ਅਤੇ ਪਛਾਣ ਨਾਲ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਤੱਕ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਭਾਰਤ, ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਈਰਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਗੁਆਂਢੀ ਹਨ। ਕਸ਼ਮੀਰ ’ਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਬਜ਼ੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਚੀਨ ਦੇ ਸ਼ਿਨਜਿਆਂਗ ਨਾਲ ਵੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਭੂਗੋਲ ਉੱਤਰ ਦੇ ਉੱਚੇ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ — ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਕਰਾਕੁਰਮ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਕੁਸ਼ ਸਮੇਤ — ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਦੇ ਉਪਜਾਊ ਮੈਦਾਨਾਂ, ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਪਠਾਰਾਂ ਅਤੇ ਤੱਟੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਕੱਪੜਾ, ਨਿਰਮਾਣ, ਸੇਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪਰਵਾਸੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜਿਆ ਪੈਸਾ ਇਸ ਦੇ ਅਰਥਚਾਰੇ ਦੇ ਅਹਿਮ ਅੰਗ ਹਨ। ਸਿੰਧ ਸਿੰਚਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਕਣਕ, ਚੌਲ ਅਤੇ ਕਪਾਹ ਸਮੇਤ ਮੁੱਖ ਫ਼ਸਲਾਂ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਖਣਿਜ ਸਰੋਤ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਵਿਆਉਣਯੋਗ ਊਰਜਾ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਵੀ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵੱਡੀ ਅਤੇ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਜਵਾਨ ਹੈ; ਸਿੱਖਿਆ, ਹੁਨਰ ਅਤੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਸੁਧਰਨ ’ਤੇ ਇਹ ਆਰਥਿਕ ਵਿਸਥਾਰ ਦੇ ਮੌਕੇ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਪੈਸਾ ਇਸ ਦੀ ਵੱਡੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਸਹੂਲਤਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਆਪਕ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਦੋਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਆਪਕ ਕੁਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਗ਼ਲਤ ਤਰਜੀਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਅਰਥਚਾਰੇ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਦੀਵਾਲੀਆ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ, ਚੀਨ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ ਨਾਲ ਕਰਜ਼ਾ-ਮਿਆਦ ਵਧਾਊ ਸਮਝੌਤਿਆਂ ਸਹਾਰੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ’ਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ, ਏਸ਼ੀਆਈ ਵਿਕਾਸ ਬੈਂਕ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮਿਕ ਵਿਕਾਸ ਬੈਂਕ ਦਾ ਅਰਬਾਂ ਡਾਲਰ ਦਾ ਕਰਜ਼ਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁਦਰਾ ਕੋਸ਼ ਤੋਂ 25 ਵਾਰ ਬੇਲਆਊਟ ਪੈਕੇਜ ਮਿਲ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ, ਧਰਮ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਅੱਤਵਾਦ, ਮਹਿੰਗਾਈ ਦਾ ਦਬਾਅ, ਵਿੱਤੀ ਬੰਦਸ਼ਾਂ, ਊਰਜਾ ਦੀ ਘਾਟ, ਪਾਣੀ ਦਾ ਸੰਕਟ, ਜਲਵਾਯੂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਆਫ਼ਤਾਂ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਨਿਵੇਸ਼ ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਰਤਾ ਦੀ ਲੋੜ ਲਗਾਤਾਰ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਹਨ। ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਹੁਤ ਅਸਥਿਰ ਦੇਸ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਟੁੱਟਣ ਦੇ ਕੰਢੇ ’ਤੇ ਡਗਮਗਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਭਾਰਤ। ਆਬਾਦੀ, ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰਫਲ ਅਤੇ ਅਰਥਚਾਰੇ — ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਨਾਮਾਤਰ GDP ਅਤੇ ਖ਼ਰੀਦ ਸ਼ਕਤੀ ਸਮਾਨਤਾ ਦੋਹਾਂ ਅਧਾਰਾਂ ’ਤੇ ਇਹ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਰਥਚਾਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਹਿਮਾਲਿਆ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸਿੰਧ ਸਾਗਰ (ਅਰਬ ਸਾਗਰ) ਇਸ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਕਈ ਖੇਤੀ ਅੰਨ-ਭੰਡਾਰ ਖੇਤਰ ਹਨ: ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਨਾਲ ਸਿੰਜੇ ਜਾਂਦੇ ਉੱਤਰੀ ਮੈਦਾਨ, ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਦੀਆਂ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਨਾਲ ਸਿੰਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ, ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਕਾਵੇਰੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅਤੇ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਦਰਿਆ ਦਾ ਖੇਤਰ। ਹੋਰ ਮਾਰੂਥਲਾਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਥਾਰ ਮਾਰੂਥਲ ਕਈ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਕਸਬਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਘਣੀ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਦਾ ਪਠਾਰ ਪੱਛਮੀ ਘਾਟਾਂ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਘਾਟਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਉੱਚਾ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਨਰਮਦਾ ਦਰਿਆ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਇਹ ਪਠਾਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦਰਿਆਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਤੱਟਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਅਰਥਚਾਰਾ ਬਹੁਤ ਵਿਭਿੰਨ ਹੈ: ਮੋਟਰ-ਵਾਹਨ, ਸੂਚਨਾ ਤਕਨਾਲੋਜੀ, ਨਿਰਮਾਣ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਦਵਾਈਆਂ, ਵਿੱਤੀ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਉਸਾਰੀ, ਤੇਲ ਸੋਧ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਘਰੇਲੂ ਖਪਤਕਾਰ ਮੰਡੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਬਚੀ ਹੋਈ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਭਿਅਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੇ ਦਰਸ਼ਨ, ਗਣਿਤ, ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨ, ਸਾਹਿਤ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਫੈਲਦੇ ਡਿਜੀਟਲ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਉਮੰਗਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਵੱਡੀ ਕੰਮਕਾਜੀ ਉਮਰ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹੀ ਤੱਤ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਦੌਲਤ ਦੀ ਅਸਮਾਨਤਾ, ਸ਼ਹਿਰੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ, ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ, ਪਾਣੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਦੀਆਂ ਅਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁਦਰਾ ਕੋਸ਼ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਮੈਨੇਜਿੰਗ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਨਾਈਜਲ ਕਲਾਰਕ (ਸਤੰਬਰ 2026) ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ “ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਧੇ ਦੀ ਅਗਲੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਗਤੀ ਦੇਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ।”