દક્ષિણ એશિયામાં ભારત અને તેના પડોશીઓ

બાંગ્લાદેશ. બાંગ્લાદેશ ગંગા–બ્રહ્મપુત્રા–મેઘના ત્રિકોણપ્રદેશમાં આવેલો ગીચ વસ્તીવાળો દેશ છે; તેની મોટા ભાગની સરહદ ભારત સાથે, નાની સરહદ મ્યાનમાર સાથે છે અને બંગાળના ઉપસાગરને કાંઠે દરિયાકિનારો છે. તેનાં ફળદ્રુપ કાંપનાં મેદાનો સઘન ખેતીને, ખાસ કરીને ડાંગરની ખેતીને, ટેકો આપે છે, જ્યારે નદીઓ માછીમારી, પરિવહન અને આજીવિકાને ટકાવે છે. બાંગ્લાદેશે નિકાસલક્ષી વિશાળ વસ્ત્ર ઉદ્યોગ વિકસાવ્યો છે, જેથી ઉત્પાદન અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર તેના અર્થતંત્રના કેન્દ્રમાં છે. ખેતી, વિદેશમાં વસતા કામદારો દ્વારા મોકલાતાં નાણાં અને વધતું સેવાક્ષેત્ર આર્થિક વૃદ્ધિમાં ફાળો આપે છે. આરોગ્ય, શિક્ષણ અને ગરીબી ઘટાડામાં નોંધપાત્ર પ્રગતિ છતાં દેશ શહેરી ભીડ, ઔદ્યોગિક કાર્યસ્થિતિ, રોજગારની ગુણવત્તા, પર્યાવરણીય અધોગતિ અને ધાર્મિક અસહિષ્ણુતાના પડકારોનો સામનો કરે છે. નીચાણવાળા ભૂપ્રદેશને કારણે તે પૂર, વાવાઝોડાં, નદીકાંઠાના ધોવાણ અને દરિયાની સપાટીના વધારા સામે ખાસ કરીને નબળો છે.

માલદીવ. માલદીવ હિંદ મહાસાગરમાં આવેલો ટાપુ દેશ છે. ભારત અને શ્રીલંકાની નૈઋત્યે આવેલા આ દેશની ભૂગોળ વિશિષ્ટ છે, જેમાં અનેક નીચાણવાળા પરવાળા ટાપુઓ એટોલરૂપે ગોઠવાયેલા છે. પરંતુ વધતી દરિયાઈ સપાટી, દરિયાકાંઠાનું ધોવાણ અને બગડતાં દરિયાઈ પરિસ્થિતિતંત્રો માલદીવને અત્યંત નબળો બનાવે છે. પ્રવાસન તેના અર્થતંત્રનું મુખ્ય ચાલકબળ છે, જે રોજગાર અને વિદેશી હૂંડિયામણ ઊભાં કરે છે. આ ઉદ્યોગ પરિવહન, બાંધકામ અને અન્ય સેવાઓની માંગ પણ ઊભી કરે છે. માછીમારી, ખાસ કરીને ટ્યૂના માછીમારી, મહત્ત્વની પરંપરાગત આર્થિક પ્રવૃત્તિ રહી છે. દેશનું કુદરતી સૌંદર્ય અને દરિયાઈ જૈવવિવિધતા વિશ્વભરના પ્રવાસીઓને આકર્ષે છે. પરંતુ પ્રવાસન પરની ભારે નિર્ભરતા તેને વૈશ્વિક આર્થિક વિક્ષેપો અને પ્રવાસ માંગની વધઘટ સામે ખુલ્લો મૂકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, કોવિડ મહામારી દરમિયાન તેમ જ ધાર્મિક દ્વેષથી પ્રેરિત માલદીવના નેતાઓએ ભારતને એક દેશ તરીકે અને ભારતીયોને એક પ્રજા તરીકે જાહેરમાં વખોડ્યાં ત્યારે ભારતીય જનતાએ કરેલા બહિષ્કાર દરમિયાન આ ટાપુ દેશને ભારે નુકસાન થયું. માલદીવના સત્તાધારી ગઠબંધનના નેતાઓના અભદ્ર વર્તન છતાં ભારતે સેંકડો મિલિયન અમેરિકન ડૉલર આપીને આ ટાપુને નાણાકીય તરલતા અને દેવાના સંકટમાંથી બહાર આવવામાં મદદ કરી. 2025માં ભારતે માલદીવની માળખાકીય સુવિધાઓમાં અડધા અબજ અમેરિકન ડૉલરથી વધુનું રોકાણ પણ કર્યું. આબોહવા અનુકૂલન, ટકાઉ પ્રવાસન, કચરા વ્યવસ્થાપન, ખાદ્ય અને ઊર્જા સુરક્ષા, જાહેર દેવામાં ઘટાડો, માળખાકીય સુવિધાઓનો ઊંચો ખર્ચ અને વધતો ધાર્મિક કટ્ટરવાદ તેની વિકાસ પ્રાથમિકતાઓમાં સામેલ છે.

પાકિસ્તાન. અન્ય દક્ષિણ એશિયાઈ દેશોની જેમ પાકિસ્તાન પણ ભારતીય સભ્યતાગત રાષ્ટ્રનો ભાગ હતું. પરંતુ 1947માં તે મુસ્લિમોના વતન તરીકે ભારતથી અલગ થયું. 1971માં નવા નામ અને ઓળખ સાથે સ્વતંત્રતા મેળવી ત્યાં સુધી બાંગ્લાદેશ પૂર્વ પાકિસ્તાન તરીકે ઓળખાતું. ભારત, અફઘાનિસ્તાન અને ઈરાન પાકિસ્તાનના પડોશી છે. કાશ્મીર પરના ગેરકાયદે કબજાને કારણે તેની સરહદ ચીનના શિનજિયાંગને પણ મળે છે. તેની ભૂગોળ ઉત્તરના ઊંચા પર્વતોથી — ગેરકાયદે કબજે કરેલા કાશ્મીરમાંના કારાકોરમના ભાગો અને હિંદુકુશ સહિત — સિંધુ નદીનાં ફળદ્રુપ મેદાનો, શુષ્ક ઉચ્ચપ્રદેશો અને દરિયાકાંઠાના વિસ્તારો સુધી ફેલાયેલી છે. ખેતી, કાપડ, ઉત્પાદન, સેવાઓ અને વિદેશવાસી પાકિસ્તાનીઓ દ્વારા મોકલાતાં નાણાં તેના અર્થતંત્રના મહત્ત્વના ઘટકો છે. સિંધુ સિંચાઈ વ્યવસ્થા ઘઉં, ડાંગર અને કપાસ સહિતના મુખ્ય પાકોને ટેકો આપે છે. દેશ ખનિજ સંસાધનો હોવાનો દાવો કરે છે, જોકે તેની સ્વતંત્ર ચકાસણી જરૂરી છે. તે પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જાની ક્ષમતાનો પણ દાવો કરે છે. પાકિસ્તાનની વસ્તી મોટી અને પ્રમાણમાં યુવાન છે; શિક્ષણ, કૌશલ્ય અને રોજગાર સુધરે તો તે આર્થિક વિસ્તરણની તકો આપી શકે. પરંતુ દેશનાં મોટા ભાગનાં નાણાં તેની મોટી સેનાના નિભાવમાં જ જાય છે. નાગરિકોને સામાજિક સુવિધાઓથી વંચિત રાખતા વ્યાપક ભ્રષ્ટાચારને ઘણા લોકો દોષ આપે છે. વ્યાપક ગેરવહીવટ અને ખોટી પ્રાથમિકતાઓએ તેના અર્થતંત્રને લગભગ નાદાર કરી દીધું છે. તે મુખ્યત્વે સાઉદી અરેબિયા, ચીન અને સંયુક્ત આરબ અમીરાત સાથેના દેવા-મુદતવધારા કરારો પર ટકી રહ્યું છે. તેના પર વિશ્વ બેંક, એશિયન ડેવલપમેન્ટ બેંક અને ઇસ્લામિક ડેવલપમેન્ટ બેંકનું અબજો ડૉલરનું દેવું છે. આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાભંડોળ પાસેથી તેને 25 વખત બેલઆઉટ પેકેજ મળ્યાં છે. ભ્રષ્ટાચાર, ધર્મપ્રેરિત આતંકવાદ, મોંઘવારીનું દબાણ, રાજકોષીય મર્યાદાઓ, ઊર્જાની અછત, પાણીની તંગી, આબોહવા સંબંધિત આપત્તિઓ તેમ જ સતત રોકાણ અને આર્થિક સ્થિરતાની જરૂરિયાત — આ સતત પડકારો છે. લગભગ તમામ પ્રાંતોમાં બળવાથી ઘેરાયેલું પાકિસ્તાન અત્યંત અસ્થિર દેશ છે અને તે વારંવાર વિઘટનની ધાર પર ડગમગે છે.

ભારત. વસ્તી, ભૌગોલિક ક્ષેત્રફળ અને અર્થતંત્ર — ત્રણેયમાં ભારત દક્ષિણ એશિયાનો સૌથી મોટો દેશ છે. નામમાત્ર GDP અને ખરીદશક્તિ સમતા બંને આધારે તે દક્ષિણ એશિયાનું સૌથી મોટું અર્થતંત્ર છે. તે ઉત્તરે હિમાલયથી દક્ષિણે હિંદ મહાસાગર સુધી ફેલાયેલો છે અને પૂર્વે બંગાળનો ઉપસાગર તથા પશ્ચિમે સિંધુ સાગર (અરબી સમુદ્ર) તેની સીમાઓ છે. તેના અનેક કૃષિ અન્નભંડાર પ્રદેશો છે: ગંગા અને યમુનાથી સિંચાતાં ઉત્તરનાં મેદાનો, સિંધુ નદીની ઉપનદીઓથી સિંચાતું પશ્ચિમનું પંજાબ, દક્ષિણમાં કાવેરી, કૃષ્ણા અને ગોદાવરી નદીઓના પ્રદેશો અને પૂર્વમાં બ્રહ્મપુત્રા નદીનો પ્રદેશ. અન્ય રણોથી વિપરીત, થારનું રણ અનેક ગામો અને નગરો સાથે ગીચ વસ્તી ધરાવે છે. દખ્ખણનો ઉચ્ચપ્રદેશ પશ્ચિમ ઘાટ અને પૂર્વ ઘાટ વચ્ચે આવેલો દક્ષિણ ભારતનો વિશાળ ઊંચો પ્રદેશ છે. ઉત્તરે નર્મદા નદીથી ઘેરાયેલો આ ઉચ્ચપ્રદેશ વિસ્તૃત નદીતંત્રો અને લાંબા દરિયાકિનારા સાથે દ્વીપકલ્પીય ભારતના મોટા ભાગમાં ફેલાયેલો છે. ભારતનું અર્થતંત્ર અત્યંત વૈવિધ્યસભર છે: ઓટોમોબાઇલ, માહિતી ટેક્નોલોજી, ઉત્પાદન, ખેતી, ઔષધ, નાણાકીય સેવાઓ, બાંધકામ, તેલ શુદ્ધીકરણ અને વિશાળ સ્થાનિક ગ્રાહક બજાર તેમાં સામેલ છે. તે ટકી રહેલી એકમાત્ર પ્રાચીન સભ્યતા છે અને હજારો વર્ષોમાં તેણે તત્ત્વજ્ઞાન, ગણિત, ખગોળશાસ્ત્ર, સાહિત્ય, કલા અને ધાર્મિક પરંપરાઓમાં આજે પણ પ્રાસંગિક યોગદાન આપ્યું છે. વિસ્તરતી ડિજિટલ માળખાકીય સુવિધાઓ અને આકાંક્ષાઓથી પ્રેરિત વિશાળ કાર્યકારી વયની વસ્તી વિકાસને વેગ આપવા માટે યોગ્ય તત્ત્વ છે. સાથે જ ભારતે સંપત્તિની અસમાનતા, શહેરી માળખાકીય સુવિધાઓ, પ્રદૂષણ, જળ સુરક્ષા અને શિક્ષણ તથા આરોગ્યસેવામાંની અસમાનતાઓનો ઉકેલ લાવવો પડશે. આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાભંડોળના નાયબ વ્યવસ્થાપક નિયામક નાઇજેલ ક્લાર્ક (સપ્ટેમ્બર 2026)ના મતે, ભારતમાં “વૈશ્વિક વૃદ્ધિની આગામી લહેરને વેગ આપવાની ક્ષમતા છે.”