दक्षिण आशिया. दक्षिण आशिया हा भौगोलिकदृष्ट्या वैविध्यपूर्ण आणि दाट लोकवस्तीचा आशियातील प्रदेश आहे; त्यात अफगाणिस्तान, बांगलादेश, भूतान, भारत, मालदीव, नेपाळ, पाकिस्तान आणि श्रीलंका यांचा समावेश होतो. एकेकाळी म्यानमारसह संपूर्ण दक्षिण आशियाला भारत नावाचे सभ्यतागत राष्ट्र मानले जात असे; त्यालाच आज इंडिया म्हणतात. सुमारे दोनशे कोटी लोकांचे घर असलेल्या या प्रदेशात उत्तुंग हिमालय आणि हिंदुकुश पर्वतरांगा, सुपीक सिंधू-गंगा मैदाने, अफगाणिस्तान व पाकिस्तानचे शुष्क भूप्रदेश, बांगलादेश व श्रीलंकेची उष्णकटिबंधीय जंगले आणि मालदीवची प्रवाळ बेटे आहेत. हिंदू धर्म, बौद्ध धर्म, जैन धर्म, इस्लाम, शीख धर्म आणि इतर धार्मिक परंपरांनी या प्रदेशाचा समृद्ध सभ्यतागत वारसा घडवला आहे.
दक्षिण आशियाई अर्थव्यवस्थांची झलक. येथे हजारो वर्षांपासून व्यापार, स्थलांतर आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाण होत आली आहे. प्रत्येक देशाचे आर्थिक प्रारूप वेगळे आहे. भारताची अर्थव्यवस्था मोठी, वैविध्यपूर्ण आणि वेगाने विस्तारणारी आहे. बांगलादेशचा वस्त्रोद्योग निर्यातीवर अवलंबून आहे. नेपाळ आणि भूतान भारताच्या अर्थसाहाय्यातून आणि भारताकडून होणाऱ्या जलविद्युत खरेदीतून आपल्या जलविद्युत क्षमतेचा लाभ घेतात. मालदीव पर्यटनावर अवलंबून आहे. श्रीलंका मुख्यतः पर्यटन आणि सेवा क्षेत्राभिमुख आहे. पाकिस्तान आर्थिकदृष्ट्या डबघाईला आलेला देश असून तो मुख्यतः दहशतवादाचीच निर्यात करतो. पश्चिम आणि मध्य आशियातून शतकानुशतके झालेली आक्रमणे आणि ब्रिटिश वसाहतवाद यांनी येथील सुविकसित उद्योग आणि देशी कौशल्ये मोठ्या प्रमाणात नष्ट केली. परिणामी हा प्रदेश आजही दारिद्र्य, असमान आर्थिक वाढ, रोजगार आणि पायाभूत सुविधांचा अभाव यांसारख्या आव्हानांना तोंड देत आहे. त्याचे भविष्य मोठ्या प्रमाणात शाश्वत विकास, शिक्षण आणि आरोग्यसेवेतील गुंतवणूक, तांत्रिक प्रगती आणि या देशांमधील दृढ आर्थिक व राजनैतिक संबंध यांवर अवलंबून असेल.
Featuring:
अफगाणिस्तान. मध्य आशिया आणि दक्षिण आशियाच्या संगमावर वसलेला अफगाणिस्तान हा भूवेष्टित देश असून त्याच्या सीमा…
अफगाणिस्तान. मध्य आशिया आणि दक्षिण आशियाच्या संगमावर वसलेला अफगाणिस्तान हा भूवेष्टित देश असून त्याच्या सीमा पाकिस्तान, इराण, तुर्कमेनिस्तान, उझबेकिस्तान, ताजिकिस्तान आणि चीनच्या शिनजियांगला भिडतात. त्याच्या डोंगराळ भूप्रदेशाने, विशेषतः हिंदुकुशने, त्याचा इतिहास, वस्तीचे स्वरूप आणि वाहतूक मार्ग घडवले आहेत. अफगाणिस्तानकडे खनिज संपत्ती, दऱ्यांमधील शेतजमीन आणि प्रादेशिक व्यापाराचा दीर्घ इतिहास आहे. परंतु दशकांचा संघर्ष, राजकीय अस्थिरता आणि धार्मिक युद्धे यांनी त्याच्या आर्थिक विकासाला गंभीरपणे खीळ घातली आहे. शेती, पशुपालन, खाणकाम आणि लहान व्यापार हे उपजीविकेचे महत्त्वाचे स्रोत आहेत. दारिद्र्य निर्मूलन, अन्नसुरक्षा, शिक्षण, आरोग्यसेवा आणि रोजगार यांत देशासमोर मोठी आव्हाने आहेत. तालिबानने सत्ता हाती घेण्यापूर्वी भारत हा अफगाणिस्तानचा सर्वांत मोठा प्रादेशिक देणगीदार होता आणि त्याने देशभरात विकास प्रकल्पांना निधी दिला. तेव्हापासून भारताने संयुक्त राष्ट्रांच्या जागतिक अन्न कार्यक्रमासोबत वाटप केलेली 47,500 टन गहू, 200 टन वैद्यकीय मदत आणि लसी यांसह मानवतावादी मदत पाठवली आहे. चांगल्या पायाभूत सुविधा, राजकीय स्थैर्य आणि प्रादेशिक बाजारपेठांपर्यंत पोहोच यांमुळे अफगाणिस्तानला आपले मोक्याचे स्थान आणि नैसर्गिक संसाधनांचा लाभ घेऊन आर्थिक प्रगतीकडे वाटचाल करण्यास मोठी मदत होऊ शकते.
बांगलादेश. बांगलादेश हा गंगा–ब्रह्मपुत्रा–मेघना त्रिभुज प्रदेशातील दाट लोकवस्तीचा देश आहे; त्याची बहुतांश सीमा भारताशी, छोटी सीमा म्यानमारशी असून बंगालच्या उपसागराला लागून किनारा आहे. त्याची सुपीक गाळाची मैदाने सघन शेतीला, विशेषतः भातशेतीला, आधार देतात, तर नद्या मासेमारी, वाहतूक आणि उपजीविका टिकवून ठेवतात. बांगलादेशने निर्यातक्षम मोठा तयार कपडे उद्योग विकसित केला आहे, त्यामुळे उत्पादन आणि आंतरराष्ट्रीय व्यापार त्याच्या अर्थव्यवस्थेच्या केंद्रस्थानी आहेत. शेती, परदेशातील कामगारांनी पाठवलेला पैसा आणि वाढते सेवा क्षेत्र आर्थिक वाढीला हातभार लावतात. आरोग्य, शिक्षण आणि दारिद्र्य निर्मूलनात लक्षणीय प्रगती असूनही देशासमोर शहरी गर्दी, औद्योगिक कामाची परिस्थिती, रोजगाराची गुणवत्ता, पर्यावरणाचा ऱ्हास आणि धार्मिक असहिष्णुता ही आव्हाने आहेत. सखल भूप्रदेशामुळे तो पूर, चक्रीवादळे, नदीकाठची धूप आणि समुद्रपातळीतील वाढ यांना विशेषतः बळी पडतो.
भूतान. भूतान हे भारत आणि तिबेट यांच्यामध्ये वसलेले छोटे, भूवेष्टित हिमालयीन राज्य आहे. त्याचे उंच…
भूतान. भूतान हे भारत आणि तिबेट यांच्यामध्ये वसलेले छोटे, भूवेष्टित हिमालयीन राज्य आहे. त्याचे उंच पर्वत, जंगलांनी भरलेल्या दऱ्या आणि विस्तृत नदीप्रणाली समृद्ध जैवविविधतेला पोषक आहेत. त्यातून जलविद्युतची मोठी क्षमताही मिळते, जिचा उपयोग भूतान भारतीय अर्थसाहाय्य आणि वापर करारांद्वारे करतो. 2029 पर्यंत जलविद्युत प्रकल्पांतील गुंतवणुकीसाठी भारताने ₹10,000 कोटी (100 कोटी अमेरिकन डॉलर्सहून अधिक) तरतूद केली आहे. आपल्या 2026–27 च्या अर्थसंकल्पात सुमारे ₹2,288.56 कोटींची (सुमारे 23 कोटी अमेरिकन डॉलर्स) वार्षिक मदत देताना भारत तितक्याच मूल्याची जलविद्युत खरेदी करतो. भूतानच्या एकूण थेट परकीय गुंतवणुकीपैकी 55% हून अधिक भारतातून येते. पर्यटन, शेती आणि संबंधित सेवा हेही उत्पन्नाचे महत्त्वाचे स्रोत आहेत. हा देश सकल राष्ट्रीय आनंद या विकास तत्त्वज्ञानासाठी ओळखला जातो. ही संकल्पना वैयक्तिक व राष्ट्रीय कल्याण, सांस्कृतिक जतन आणि पर्यावरण संवर्धन यांना आर्थिक प्रगतीइतकेच महत्त्व देते. भूतानने विस्तृत वनाच्छादन टिकवले असून तुलनेने सावध विकास धोरणे राबवली आहेत. भूतानसमोर रोजगार, आर्थिक वैविध्य आणि स्थलांतर व्यवस्थापनाची आव्हाने आहेत.
Featuring:
मालदीव. मालदीव हा हिंदी महासागरातील बेटांचा देश आहे. भारत आणि श्रीलंकेच्या नैऋत्येला असलेल्या या देशाचा भूगोल वैशिष्ट्यपूर्ण आहे; अनेक सखल प्रवाळ बेटे प्रवाळद्वीपसमूहांत एकत्र आलेली आहेत. मात्र वाढती समुद्रपातळी, किनाऱ्याची धूप आणि खालावणाऱ्या सागरी परिसंस्था यांमुळे मालदीव अत्यंत असुरक्षित आहे. पर्यटन हे त्याच्या अर्थव्यवस्थेचे प्रमुख चालक असून त्यातून रोजगार आणि परकीय चलन निर्माण होते. या उद्योगामुळे वाहतूक, बांधकाम आणि इतर सेवांचीही मागणी निर्माण होते. मासेमारी, विशेषतः टुना मासेमारी, हा महत्त्वाचा पारंपरिक आर्थिक व्यवसाय आहे. देशाचे निसर्गसौंदर्य आणि सागरी जैवविविधता जगभरातील पर्यटकांना आकर्षित करते. परंतु पर्यटनावरील अतिअवलंबित्वामुळे तो जागतिक आर्थिक धक्के आणि प्रवास मागणीतील चढउतार यांना बळी पडतो. उदाहरणार्थ, कोविड महामारीच्या काळात आणि धार्मिक द्वेषाने प्रेरित मालदीवच्या नेत्यांनी भारताची देश म्हणून आणि भारतीयांची एक समाज म्हणून जाहीर निंदा केली तेव्हा भारतीय जनतेने घातलेल्या बहिष्काराच्या काळात या बेटदेशाला मोठा फटका बसला. मालदीवच्या सत्ताधारी आघाडीच्या नेत्यांच्या उद्धट वर्तनानंतरही भारताने शेकडो दशलक्ष अमेरिकन डॉलर्स देऊन या बेटदेशाला आर्थिक तरलता आणि कर्ज संकटातून बाहेर पडण्यास मदत केली. 2025 मध्ये भारताने मालदीवच्या पायाभूत सुविधांमध्ये अर्ध्या अब्ज अमेरिकन डॉलर्सहून अधिक गुंतवणूकही केली. हवामान अनुकूलन, शाश्वत पर्यटन, कचरा व्यवस्थापन, अन्न व ऊर्जा सुरक्षा, सार्वजनिक कर्ज कमी करणे, पायाभूत सुविधांचा उच्च खर्च आणि वाढता धार्मिक मूलतत्त्ववाद हे त्याच्या विकासाचे प्राधान्यक्रम आहेत.
नेपाळ. नेपाळ हा भारत आणि तिबेट यांच्यामध्ये वसलेला भूवेष्टित देश आहे. तो सखल तराई मैदानांपासून…
नेपाळ. नेपाळ हा भारत आणि तिबेट यांच्यामध्ये वसलेला भूवेष्टित देश आहे. तो सखल तराई मैदानांपासून हिमालय पर्वतरांगेपर्यंत पसरलेला आहे. आज माउंट एव्हरेस्ट म्हणून प्रसिद्ध असलेले, समुद्रसपाटीपासून जगातील सर्वांत उंच शिखर चोमोलुंग्मा किंवा सगरमाथा या देशात आहे. उंचीतील या नाट्यमय फरकामुळे नेपाळला असाधारण पर्यावरणीय वैविध्य आणि जलविद्युत, शेती व पर्यटनाची मोठी क्षमता लाभली आहे. अर्थव्यवस्था शेती, परदेशात काम करणाऱ्या नागरिकांनी पाठवलेला पैसा, सेवा, पर्यटन आणि व्यापार यांवर अवलंबून आहे. हिंदू आणि बौद्ध परंपरा त्याच्या सांस्कृतिक वारशाची मुळे आहेत, तर त्याचे पर्वत आणि ट्रेकिंग मार्ग आंतरराष्ट्रीय पर्यटकांना आकर्षित करतात. राजकीय प्रतिनिधित्व, शिक्षण आणि मूलभूत सेवांची उपलब्धता यांत नेपाळने प्रगती केली आहे; परंतु पायाभूत सुविधा, रोजगार, औद्योगिक विकास आणि परदेशी स्थलांतर ही आव्हाने आहेत. भारताने आपल्या 2026–27 च्या अर्थसंकल्पात नेपाळसाठी ₹800 कोटींची (सुमारे 8.5 कोटी अमेरिकन डॉलर्स) मदत मंजूर केली आणि 150 प्रकल्पांत सुमारे 80.9 कोटी अमेरिकन डॉलर्सची थेट परकीय गुंतवणूक केली. नेपाळला मिळणाऱ्या एकूण थेट परकीय गुंतवणुकीपैकी एक-तृतीयांश भारतातून येते. भारत आणि नेपाळ यांच्यात खुल्या सीमेची व्यवस्था आहे, ज्यामुळे दोन्ही देशांच्या नागरिकांना अत्यंत कमी स्थलांतर निर्बंधांसह एकमेकांच्या देशात राहता आणि काम करता येते. भारतात सात गोरखा रेजिमेंट्स आणि 39 बटालियन्स असून त्यांत अंदाजे 32,000–40,000 नेपाळी नागरिक आहेत. चांगली वाहतूक जोडणी, जलविद्युतमधील गुंतवणूक आणि अधिक वैविध्यपूर्ण देशी उद्योग यांमुळे त्याच्या दीर्घकालीन आर्थिक शक्यता बळकट होऊ शकतात.
पाकिस्तान. इतर दक्षिण आशियाई देशांप्रमाणे पाकिस्तानही भारतीय सभ्यतागत राष्ट्राचा भाग होता. परंतु 1947 मध्ये मुस्लिमांसाठीचे घर म्हणून तो भारतापासून वेगळा झाला. 1971 मध्ये नव्या नावाने आणि ओळखीने स्वातंत्र्य मिळेपर्यंत बांगलादेशला पूर्व पाकिस्तान म्हटले जात असे. भारत, अफगाणिस्तान आणि इराण हे पाकिस्तानचे शेजारी आहेत. काश्मीरवरील बेकायदेशीर ताब्यामुळे त्याची सीमा चीनच्या शिनजियांगलाही भिडते. त्याचा भूगोल उत्तरेकडील उंच पर्वतांपासून — बेकायदेशीरपणे ताब्यात घेतलेल्या काश्मीरमधील काराकोरमचे काही भाग आणि हिंदुकुश यांसह — सिंधू नदीची सुपीक मैदाने, शुष्क पठारे आणि किनारी प्रदेशांपर्यंत पसरलेला आहे. शेती, वस्त्रोद्योग, उत्पादन, सेवा आणि परदेशस्थ पाकिस्तान्यांनी पाठवलेला पैसा हे त्याच्या अर्थव्यवस्थेचे महत्त्वाचे घटक आहेत. सिंधू सिंचन प्रणाली गहू, तांदूळ आणि कापूस यांसह प्रमुख पिकांना आधार देते. देश खनिज संपत्ती असल्याचा दावा करतो, मात्र त्याची स्वतंत्र पडताळणी आवश्यक आहे. तो अक्षय ऊर्जेच्या क्षमतेचाही दावा करतो. पाकिस्तानची लोकसंख्या मोठी आणि तुलनेने तरुण आहे; शिक्षण, कौशल्ये आणि रोजगार सुधारल्यास ती आर्थिक विस्ताराच्या संधी देऊ शकते. मात्र देशाचा बहुतांश पैसा त्याच्या मोठ्या लष्कराच्या पोषणातच जातो. नागरिकांना सामाजिक सुविधांपासून वंचित ठेवणाऱ्या सर्रास भ्रष्टाचाराला अनेक जण दोष देतात. व्यापक गैरव्यवस्थापन आणि चुकीच्या प्राधान्यक्रमांनी त्याची अर्थव्यवस्था जवळपास दिवाळखोर केली आहे. तो मुख्यतः सौदी अरेबिया, चीन आणि संयुक्त अरब अमिरातींसोबतच्या कर्ज-मुदतवाढ करारांवर तग धरून आहे. जागतिक बँक, आशियाई विकास बँक आणि इस्लामिक विकास बँक यांचे त्याच्यावर अब्जावधी डॉलर्सचे कर्ज आहे. आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधीकडून त्याला 25 वेळा बेलआउट पॅकेज मिळाले आहेत. भ्रष्टाचार, धर्मप्रेरित दहशतवाद, महागाईचा दबाव, आर्थिक मर्यादा, ऊर्जेची टंचाई, पाण्याचा ताण, हवामानजन्य आपत्ती आणि सातत्यपूर्ण गुंतवणूक व आर्थिक स्थैर्याची गरज ही सततची आव्हाने आहेत. जवळपास सर्व प्रांतांत बंडाळीने ग्रासलेला पाकिस्तान हा अत्यंत अस्थिर देश असून तो वारंवार विघटनाच्या कडेलोटावर डळमळत असतो.
Featuring:
श्रीलंका. श्रीलंका हा हिंदी महासागरातील, भारताच्या आग्नेयेला असलेला बेटांचा देश आहे. त्याच्या भूदृश्यात मध्यवर्ती डोंगराळ…
श्रीलंका. श्रीलंका हा हिंदी महासागरातील, भारताच्या आग्नेयेला असलेला बेटांचा देश आहे. त्याच्या भूदृश्यात मध्यवर्ती डोंगराळ प्रदेश, उष्णकटिबंधीय जंगले, सुपीक शेतीप्रदेश आणि विस्तृत किनारपट्टी आहे. प्रमुख सागरी व्यापारी मार्गांवर वसलेल्या या देशाचा समृद्ध हिंदू आणि बौद्ध सांस्कृतिक वारसा विविध भारतीय राज्यांशी हजारो वर्षांच्या व्यापारी व सांस्कृतिक संपर्कातून घडला आहे. त्याच्या अर्थव्यवस्थेत सेवा, उत्पादन, शेती आणि पर्यटन यांचा समावेश आहे. चहा, रबर, नारळ उत्पादने, तयार कपडे आणि इतर निर्यात आंतरराष्ट्रीय व्यापारात भर घालतात, तर पर्यटन त्याचे समुद्रकिनारे, वन्यजीव अभयारण्ये, ऐतिहासिक शहरे आणि धार्मिक स्थळांकडे पर्यटकांना आकर्षित करते. साक्षरता आणि आरोग्यसेवा यांसारख्या क्षेत्रांत श्रीलंकेने तुलनेने भक्कम सामाजिक निर्देशांक गाठले असले, तरी अलीकडच्या आर्थिक संकटाने सार्वजनिक वित्त, परकीय चलनाची उपलब्धता आणि बाह्य कर्ज व्यवस्थापनातील कमकुवतपणा उघड केला. श्रीलंकेच्या अलीकडच्या आर्थिक संकटात भारत हा सर्वाधिक मदत देणारा देश होता; त्याने 7.5 अब्ज अमेरिकन डॉलर्सहून अधिक एकूण कर्जसाहाय्य आणि 88 कोटी अमेरिकन डॉलर्सहून अधिक अनुदानासह विविध आर्थिक पॅकेजेस दिली. तेथे भारताची 2.94 अब्ज अमेरिकन डॉलर्सहून अधिक संचित थेट परकीय गुंतवणूकही आहे. आर्थिक पुनरुज्जीवन, निर्यात वैविध्य, गुंतवणूक आणि स्थिर प्रशासन हे महत्त्वाचे प्राधान्यक्रम आहेत.
भारत. लोकसंख्या, भौगोलिक क्षेत्रफळ आणि अर्थव्यवस्था या तिन्हींत भारत हा दक्षिण आशियातील सर्वांत मोठा देश आहे. नाममात्र GDP आणि क्रयशक्ती समता या दोन्ही आधारांवर ती दक्षिण आशियातील सर्वांत मोठी अर्थव्यवस्था आहे. तो उत्तरेला हिमालयापासून दक्षिणेला हिंदी महासागरापर्यंत पसरलेला असून पूर्वेला बंगालचा उपसागर आणि पश्चिमेला सिंधुसागर (अरबी समुद्र) त्याच्या सीमा आहेत. त्याचे अनेक कृषी धान्यकोठार प्रदेश आहेत: गंगा आणि यमुनेच्या पाण्यावर सिंचित उत्तरेकडील मैदाने, सिंधू नदीच्या उपनद्यांवर सिंचित पश्चिमेकडील पंजाब, दक्षिणेत कावेरी, कृष्णा आणि गोदावरी नद्यांचे प्रदेश आणि पूर्वेत ब्रह्मपुत्रा नदीचा प्रदेश. इतर वाळवंटांच्या विपरीत, थारचे वाळवंट अनेक गावे आणि शहरांसह दाट लोकवस्तीचे आहे. दख्खनचे पठार हा पश्चिम घाट आणि पूर्व घाट यांच्यामधील दक्षिण भारताचा विस्तीर्ण उंच प्रदेश आहे. उत्तरेला नर्मदा नदीने वेढलेले हे पठार विस्तृत नदीप्रणाली आणि लांब किनारपट्टीसह द्वीपकल्पीय भारताच्या बहुतांश भागात पसरलेले आहे. भारताची अर्थव्यवस्था अत्यंत वैविध्यपूर्ण आहे: वाहन उद्योग, माहिती तंत्रज्ञान, उत्पादन, शेती, औषधनिर्माण, वित्तीय सेवा, बांधकाम, तेल शुद्धीकरण आणि मोठी देशांतर्गत ग्राहक बाजारपेठ यांचा त्यात समावेश आहे. ही टिकून राहिलेली एकमेव प्राचीन सभ्यता असून हजारो वर्षांत तिने तत्त्वज्ञान, गणित, खगोलशास्त्र, साहित्य, कला आणि धार्मिक परंपरांमध्ये आजही प्रासंगिक असलेले योगदान दिले आहे. विस्तारणाऱ्या डिजिटल पायाभूत सुविधा आणि आकांक्षांनी प्रेरित मोठी कार्यक्षम वयाची लोकसंख्या विकासाला गती देण्यासाठी योग्य घटक आहे. त्याच वेळी भारताला संपत्तीतील विषमता, शहरी पायाभूत सुविधा, प्रदूषण, जलसुरक्षा आणि शिक्षण व आरोग्यसेवेतील विषमता यांवर उपाय करावे लागतील. आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधीचे उप व्यवस्थापकीय संचालक नायजेल क्लार्क (सप्टेंबर 2026) यांच्या मते, भारतात “जागतिक वाढीच्या पुढच्या लाटेला चालना देण्याची क्षमता आहे.”
