ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆରେ ଭାରତ ଓ ତାର ପଡ଼ୋଶୀ

ବାଂଲାଦେଶ। ବାଂଲାଦେଶ ଗଙ୍ଗା–ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର–ମେଘନା ତ୍ରିକୋଣଭୂମିରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏକ ଘନ ଜନବସତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେଶ; ଏହାର ଅଧିକାଂଶ ସୀମା ଭାରତ ସହ, ଏକ ଛୋଟ ସୀମା ମିଆଁମାର ସହ ଏବଂ ବଙ୍ଗୋପସାଗର କୂଳରେ ଉପକୂଳ ଅଛି। ଏହାର ଉର୍ବର ପଲିମାଟି ସମତଳ ସଘନ ଚାଷକୁ, ବିଶେଷକରି ଧାନ ଚାଷକୁ, ସହାୟତା କରେ, ଆଉ ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ମତ୍ସ୍ୟ, ପରିବହନ ଓ ଜୀବିକାକୁ ବଞ୍ଚାଇ ରଖେ। ବାଂଲାଦେଶ ରପ୍ତାନିମୁଖୀ ବିଶାଳ ପୋଷାକ ଶିଳ୍ପ ଗଢ଼ିଛି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପାଦନ ଓ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବାଣିଜ୍ୟ ଏହାର ଅର୍ଥନୀତିର କେନ୍ଦ୍ରରେ। କୃଷି, ବିଦେଶରେ ଥିବା ଶ୍ରମିକଙ୍କ ପଠାଯାଇଥିବା ଅର୍ଥ ଓ ବଢ଼ୁଥିବା ସେବା କ୍ଷେତ୍ର ଆର୍ଥିକ ଅଭିବୃଦ୍ଧିରେ ଯୋଗଦାନ ଦିଏ। ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଶିକ୍ଷା ଓ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ହ୍ରାସରେ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ପ୍ରଗତି ସତ୍ତ୍ୱେ ଦେଶ ସହରୀ ଭିଡ଼, ଶିଳ୍ପ କାର୍ଯ୍ୟ ପରିସ୍ଥିତି, ନିଯୁକ୍ତିର ଗୁଣବତ୍ତା, ପରିବେଶ ଅବକ୍ଷୟ ଓ ଧାର୍ମିକ ଅସହିଷ୍ଣୁତାର ଆହ୍ୱାନର ସମ୍ମୁଖୀନ। ନିମ୍ନ ଭୂଭାଗ ଯୋଗୁଁ ଏହା ବନ୍ୟା, ବାତ୍ୟା, ନଦୀ କ୍ଷୟ ଓ ସମୁଦ୍ରପତ୍ତନର ଉଚ୍ଚତା ବୃଦ୍ଧି ପ୍ରତି ବିଶେଷ ଭାବେ ଅସୁରକ୍ଷିତ।

ମାଳଦ୍ୱୀପ। ମାଳଦ୍ୱୀପ ଭାରତ ମହାସାଗରର ଏକ ଦ୍ୱୀପରାଷ୍ଟ୍ର। ଭାରତ ଓ ଶ୍ରୀଲଙ୍କାର ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏହି ଦେଶର ଭୂଗୋଳ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର; ଅନେକ ନିମ୍ନ ପ୍ରବାଳ ଦ୍ୱୀପ ଆଟୋଲରେ ଏକାଠି ହୋଇଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ବଢ଼ୁଥିବା ସମୁଦ୍ରପତ୍ତନ, ଉପକୂଳ କ୍ଷୟ ଓ କ୍ଷୀଣ ହେଉଥିବା ସାମୁଦ୍ରିକ ପରିବେଶତନ୍ତ୍ର ମାଳଦ୍ୱୀପକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସୁରକ୍ଷିତ କରେ। ପର୍ଯ୍ୟଟନ ଏହାର ଅର୍ଥନୀତିର ମୁଖ୍ୟ ଚାଳକ ଶକ୍ତି, ଯାହା ନିଯୁକ୍ତି ଓ ବିଦେଶୀ ମୁଦ୍ରା ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଏହି ଶିଳ୍ପ ପରିବହନ, ନିର୍ମାଣ ଓ ଅନ୍ୟ ସେବାର ଚାହିଦା ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ମାଛ ଧରିବା, ବିଶେଷକରି ଟୁନା, ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପାରମ୍ପରିକ ଆର୍ଥିକ କାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ରହିଛି। ଦେଶର ପ୍ରାକୃତିକ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଓ ସାମୁଦ୍ରିକ ଜୈବ ବିବିଧତା ବିଶ୍ୱର ପର୍ଯ୍ୟଟକଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରେ। କିନ୍ତୁ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ଉପରେ ଅତ୍ୟଧିକ ନିର୍ଭରତା ଏହାକୁ ବିଶ୍ୱ ଆର୍ଥିକ ବିଘ୍ନ ଓ ଯାତ୍ରା ଚାହିଦାର ଉଠାଣି-ଖସାଣି ପ୍ରତି ଅସୁରକ୍ଷିତ କରେ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, କୋଭିଡ ମହାମାରୀ ସମୟରେ ଏବଂ ଧାର୍ମିକ ଘୃଣାରେ ପ୍ରେରିତ ମାଳଦ୍ୱୀପ ନେତାମାନେ ଭାରତକୁ ଏକ ଦେଶ ଭାବେ ଓ ଭାରତୀୟଙ୍କୁ ଏକ ଜାତି ଭାବେ ପ୍ରକାଶ୍ୟରେ ନିନ୍ଦା କରିବା ପରେ ଭାରତୀୟ ଜନତାଙ୍କ ବର୍ଜନ ସମୟରେ ଏହି ଦ୍ୱୀପରାଷ୍ଟ୍ର ବହୁତ କ୍ଷତି ସହିଥିଲା। ମାଳଦ୍ୱୀପର ଶାସକ ମେଣ୍ଟ ନେତାଙ୍କ ଅଭଦ୍ର ବ୍ୟବହାର ସତ୍ତ୍ୱେ ଭାରତ ଶହ ଶହ ମିଲିୟନ ଆମେରିକୀୟ ଡଲାର ଦେଇ ଦ୍ୱୀପକୁ ଆର୍ଥିକ ତରଳତା ଓ ଋଣ ସଙ୍କଟରୁ ଉଦ୍ଧାର ହେବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କଲା। 2025ରେ ଭାରତ ମାଳଦ୍ୱୀପର ଭିତ୍ତିଭୂମିରେ ଅଧା ବିଲିୟନ ଆମେରିକୀୟ ଡଲାରରୁ ଅଧିକ ନିବେଶ ମଧ୍ୟ କଲା। ଜଳବାୟୁ ଅନୁକୂଳନ, ସ୍ଥାୟୀ ପର୍ଯ୍ୟଟନ, ଆବର୍ଜନା ପରିଚାଳନା, ଖାଦ୍ୟ ଓ ଶକ୍ତି ସୁରକ୍ଷା, ସରକାରୀ ଋଣ ହ୍ରାସ, ଭିତ୍ତିଭୂମିର ଉଚ୍ଚ ଖର୍ଚ୍ଚ ଓ ବଢ଼ୁଥିବା ଧାର୍ମିକ ମୌଳବାଦ ଏହାର ବିକାଶ ପ୍ରାଥମିକତାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।

ପାକିସ୍ତାନ। ଅନ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣ ଏସୀୟ ଦେଶ ଭଳି ପାକିସ୍ତାନ ମଧ୍ୟ ଭାରତୀୟ ସଭ୍ୟତାଗତ ରାଷ୍ଟ୍ରର ଅଂଶ ଥିଲା। କିନ୍ତୁ 1947ରେ ମୁସଲମାନଙ୍କ ମାତୃଭୂମି ଭାବେ ଏହା ଭାରତରୁ ଅଲଗା ହେଲା। 1971ରେ ନୂଆ ନାମ ଓ ପରିଚୟ ସହ ସ୍ୱାଧୀନତା ପାଇବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବାଂଲାଦେଶକୁ ପୂର୍ବ ପାକିସ୍ତାନ କୁହାଯାଉଥିଲା। ଭାରତ, ଆଫଗାନିସ୍ତାନ ଓ ଇରାନ ପାକିସ୍ତାନର ପଡ଼ୋଶୀ। କାଶ୍ମୀରର ବେଆଇନ ଦଖଲ ଯୋଗୁଁ ଏହାର ସୀମା ଚୀନର ସିନଜିଆଙ୍ଗ ସହ ମଧ୍ୟ ଲାଗିଛି। ଏହାର ଭୂଗୋଳ ଉତ୍ତରର ଉଚ୍ଚ ପର୍ବତରୁ — ବେଆଇନ ଭାବେ ଦଖଲ କରାଯାଇଥିବା କାଶ୍ମୀରରେ କାରାକୋରମର କିଛି ଅଂଶ ଓ ହିନ୍ଦୁକୁଶ ସମେତ — ସିନ୍ଧୁ ନଦୀର ଉର୍ବର ସମତଳ, ଶୁଷ୍କ ମାଳଭୂମି ଓ ଉପକୂଳ ଅଞ୍ଚଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ। କୃଷି, ବସ୍ତ୍ର, ଉତ୍ପାଦନ, ସେବା ଓ ପ୍ରବାସୀ ପାକିସ୍ତାନୀଙ୍କ ପଠାଯାଇଥିବା ଅର୍ଥ ଏହାର ଅର୍ଥନୀତିର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଙ୍ଗ। ସିନ୍ଧୁ ଜଳସେଚନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଗହମ, ଧାନ ଓ କପା ସମେତ ମୁଖ୍ୟ ଫସଲକୁ ସହାୟତା କରେ। ଦେଶ ଖଣିଜ ସମ୍ପଦ ଥିବା ଦାବି କରେ, ଯଦିଓ ଏହାର ସ୍ୱାଧୀନ ଯାଞ୍ଚ ଆବଶ୍ୟକ। ଏହା ଅକ୍ଷୟ ଶକ୍ତିର କ୍ଷମତା ମଧ୍ୟ ଦାବି କରେ। ପାକିସ୍ତାନର ଜନସଂଖ୍ୟା ବଡ଼ ଓ ଅପେକ୍ଷାକୃତ ଯୁବ; ଶିକ୍ଷା, ଦକ୍ଷତା ଓ ନିଯୁକ୍ତିରେ ଉନ୍ନତି ହେଲେ ଏହା ଆର୍ଥିକ ବିସ୍ତାରର ସୁଯୋଗ ଦେଇପାରେ। କିନ୍ତୁ ଦେଶର ଅଧିକାଂଶ ଅର୍ଥ ଏହାର ବିଶାଳ ସେନାର ପୋଷଣରେ ହିଁ ଯାଏ। ନାଗରିକଙ୍କୁ ସାମାଜିକ ସୁବିଧାରୁ ବଞ୍ଚିତ କରୁଥିବା ବ୍ୟାପକ ଦୁର୍ନୀତିକୁ ଅନେକେ ଦାୟୀ କରନ୍ତି। ବ୍ୟାପକ କୁପରିଚାଳନା ଓ ଭୁଲ ପ୍ରାଥମିକତା ଏହାର ଅର୍ଥନୀତିକୁ ପ୍ରାୟ ଦେବାଳିଆ କରିଦେଇଛି। ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ ସାଉଦି ଆରବ, ଚୀନ ଓ ସଂଯୁକ୍ତ ଆରବ ଏମିରେଟ୍ସ ସହ ଋଣ ନବୀକରଣ ଚୁକ୍ତି ଉପରେ ବଞ୍ଚିରହିଛି। ବିଶ୍ୱ ବ୍ୟାଙ୍କ, ଏସୀୟ ବିକାଶ ବ୍ୟାଙ୍କ ଓ ଇସଲାମିକ ବିକାଶ ବ୍ୟାଙ୍କ ପାଖରେ ଏହାର ବିଲିୟନ ବିଲିୟନ ଡଲାର ଋଣ ଅଛି। ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ମୁଦ୍ରା ପାଣ୍ଠିରୁ ଏହା 25 ଥର ବେଲଆଉଟ ପ୍ୟାକେଜ ପାଇଛି। ଦୁର୍ନୀତି, ଧର୍ମପ୍ରେରିତ ଆତଙ୍କବାଦ, ମୁଦ୍ରାସ୍ଫୀତିର ଚାପ, ଆର୍ଥିକ ସୀମାବଦ୍ଧତା, ଶକ୍ତି ଅଭାବ, ଜଳ ସଙ୍କଟ, ଜଳବାୟୁଜନିତ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ଏବଂ ନିରନ୍ତର ନିବେଶ ଓ ଆର୍ଥିକ ସ୍ଥିରତାର ଆବଶ୍ୟକତା — ଏସବୁ ନିରନ୍ତର ଆହ୍ୱାନ। ପ୍ରାୟ ସବୁ ପ୍ରଦେଶରେ ବିଦ୍ରୋହରେ ଜର୍ଜରିତ ପାକିସ୍ତାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସ୍ଥିର ଦେଶ ଏବଂ ପ୍ରାୟତଃ ବିଘଟନର ଧାରରେ ଟଳମଳ ହୁଏ।

ଭାରତ। ଜନସଂଖ୍ୟା, ଭୌଗୋଳିକ ଆୟତନ ଓ ଅର୍ଥନୀତି — ତିନିଟିରେ ଭାରତ ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆର ସର୍ବବୃହତ୍ ଦେଶ। ନାମମାତ୍ର GDP ଓ କ୍ରୟଶକ୍ତି ସମତା — ଉଭୟ ହିସାବରେ ଏହା ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆର ସର୍ବବୃହତ୍ ଅର୍ଥନୀତି। ଏହା ଉତ୍ତରରେ ହିମାଳୟରୁ ଦକ୍ଷିଣରେ ଭାରତ ମହାସାଗର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ, ପୂର୍ବରେ ବଙ୍ଗୋପସାଗର ଓ ପଶ୍ଚିମରେ ସିନ୍ଧୁସାଗର (ଆରବ ସାଗର) ଏହାର ସୀମା। ଏହାର ଅନେକ କୃଷି ଶସ୍ୟଭଣ୍ଡାର ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି: ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନାରେ ଜଳସେଚିତ ଉତ୍ତରର ସମତଳ, ସିନ୍ଧୁ ନଦୀର ଉପନଦୀରେ ଜଳସେଚିତ ପଶ୍ଚିମର ପଞ୍ଜାବ, ଦକ୍ଷିଣରେ କାବେରୀ, କୃଷ୍ଣା ଓ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀ ଅଞ୍ଚଳ ଏବଂ ପୂର୍ବରେ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ନଦୀ ଅଞ୍ଚଳ। ଅନ୍ୟ ମରୁଭୂମି ପରି ନୁହେଁ, ଥର ମରୁଭୂମି ଅନେକ ଗାଁ ଓ ସହର ସହ ଘନ ଜନବସତିପୂର୍ଣ୍ଣ। ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ୟ ମାଳଭୂମି ପଶ୍ଚିମଘାଟ ଓ ପୂର୍ବଘାଟ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର ବିଶାଳ ଉଚ୍ଚ ଅଞ୍ଚଳ। ଉତ୍ତରରେ ନର୍ମଦା ନଦୀରେ ସୀମିତ ଏହି ମାଳଭୂମି ବିସ୍ତୃତ ନଦୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ଦୀର୍ଘ ଉପକୂଳ ସହ ଉପଦ୍ୱୀପୀୟ ଭାରତର ଅଧିକାଂଶ ଅଞ୍ଚଳରେ ବ୍ୟାପିଛି। ଭାରତର ଅର୍ଥନୀତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିବିଧ: ମୋଟରଯାନ, ସୂଚନା ପ୍ରଯୁକ୍ତି, ଉତ୍ପାଦନ, କୃଷି, ଔଷଧ, ଆର୍ଥିକ ସେବା, ନିର୍ମାଣ, ତୈଳ ବିଶୋଧନ ଓ ବିଶାଳ ଘରୋଇ ଗ୍ରାହକ ବଜାର ଏଥିରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଏହା ବଞ୍ଚି ରହିଥିବା ଏକମାତ୍ର ପ୍ରାଚୀନ ସଭ୍ୟତା ଏବଂ ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଦର୍ଶନ, ଗଣିତ, ଜ୍ୟୋତିର୍ବିଜ୍ଞାନ, ସାହିତ୍ୟ, କଳା ଓ ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରାରେ ଆଜି ବି ପ୍ରାସଙ୍ଗିକ ଯୋଗଦାନ ଦେଇଛି। ବିସ୍ତାରିତ ଡିଜିଟାଲ ଭିତ୍ତିଭୂମି ଓ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ପ୍ରେରିତ ବିଶାଳ କର୍ମକ୍ଷମ ବୟସର ଜନସଂଖ୍ୟା ବିକାଶକୁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କରିବାର ସଠିକ ଉପାଦାନ। ସେହି ସମୟରେ ଭାରତକୁ ସମ୍ପଦ ଅସମାନତା, ସହରୀ ଭିତ୍ତିଭୂମି, ପ୍ରଦୂଷଣ, ଜଳ ସୁରକ୍ଷା ଏବଂ ଶିକ୍ଷା ଓ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସେବାର ଅସମାନତାର ସମାଧାନ କରିବାକୁ ହେବ। ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ମୁଦ୍ରା ପାଣ୍ଠିର ଉପ-ପରିଚାଳନା ନିର୍ଦ୍ଦେଶକ ନାଇଜେଲ କ୍ଲାର୍କ (ସେପ୍ଟେମ୍ବର 2026)ଙ୍କ ଅନୁସାରେ, ଭାରତର “ବିଶ୍ୱ ଅଭିବୃଦ୍ଧିର ପରବର୍ତ୍ତୀ ଲହରକୁ ଗତି ଦେବାର କ୍ଷମତା ଅଛି।”