ആധുനികമായ ധാരണയ്ക്ക് വിരുദ്ധമായി, ഇന്ത്യയിലെ ജനാധിപത്യം ആരംഭിച്ചത് യുണൈറ്റഡ് കിങ്ഡത്തിൽ നിന്ന് രാജ്യം സ്വാതന്ത്ര്യം നേടിയ 1947-ലല്ല; മറിച്ച്, വ്യത്യസ്തമായ രൂപത്തിലാണെങ്കിലും സഹസ്രാബ്ദങ്ങളായി അത് നിലനിന്നിരുന്നു. മാസിഡോണിലെ അലക്സാണ്ടറുടെ ചരിത്രകാരന്മാരായ റൂഫസും ഡയോഡോറസും പുരാതനമായ ഒരു ജനാധിപത്യരൂപം രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്; ചോള രാജാവായ പരാന്തകൻ ഒന്നാമന്റെ കീഴിൽ ഏകദേശം CE 920-ൽ ഉത്തരമേരൂരിൽ ആലേഖനം ചെയ്ത വിശദമായ ലിഖിത ഭരണഘടനയും ഇതിന് തെളിവാണ്. ഋഗ്വേദത്തിലും അഥർവവേദത്തിലും ഒരു റിപ്പബ്ലിക്കിന്റെ നിർവചനങ്ങളുണ്ട്; മന്ത്രിമാരും മുതിർന്നവരും പണ്ഡിതന്മാരും അടങ്ങിയ ഒരു സമിതി ഭരണാധികാരിയെ തിരഞ്ഞെടുത്ത സന്ദർഭങ്ങളും അവ പറയുന്നു. തന്റെ പുത്രനെ പിൻഗാമിയായി നാമനിർദേശം ചെയ്യാനുള്ള ഉദ്ദേശ്യം അംഗീകരിക്കാൻ ഭരണാധികാരി പ്രജകളോട് ആവശ്യപ്പെടുന്ന ഒരു സന്ദർഭം രാമായണത്തിലും കാണാം. പ്രതിനിധികളുടെ ഒരു സമിതിയിൽ നിന്നോ തന്റെ ജനങ്ങളിൽ നിന്നോ രാജാവ് തീരുമാനങ്ങൾക്ക് അംഗീകാരം തേടുന്ന സന്ദർഭങ്ങൾ മഹാഭാരതത്തിലുമുണ്ട്.

ഇന്ത്യൻ ജനാധിപത്യം 1947-നെക്കാൾ വളരെ പഴക്കമുള്ളത്

ആധുനിക ഇന്ത്യ 96 കോടിയിലധികം രജിസ്റ്റർ ചെയ്ത വോട്ടർമാരുള്ള (2024) ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ ജനാധിപത്യമാണ്. രാഷ്ട്രീയക്കാർക്കോ ഭരണസംവിധാനത്തിനോ സർക്കാർ ഉദ്യോഗസ്ഥർക്കോ കൈകടത്താൻ കഴിയാത്ത സ്വതന്ത്രമായ ഇന്ത്യൻ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് കമ്മീഷനാണ് (ECI) തിരഞ്ഞെടുപ്പുകൾ നടത്തുന്നത്. ഇന്ത്യൻ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ സവിശേഷത അത് നാല് തൂണുകളിലാണ് നിർമിച്ചിരിക്കുന്നത് എന്നതാണ്. രാഷ്ട്രത്തലവനായ രാഷ്ട്രപതിയുടെ പദവിയിലേക്ക് ഇലക്ടറൽ കോളേജ് വഴിയാണ് തിരഞ്ഞെടുപ്പ്. ആദ്യത്തെ തൂൺ നിയമനിർമാണസഭയാണ്; ദേശീയ, പ്രാദേശിക തലങ്ങളിലെ തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ട പ്രതിനിധികളാണ് അതിലുള്ളത്. കൂടാതെ, സംസ്ഥാന നിയമസഭകളിലെ തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ട അംഗങ്ങൾ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നവരാണ് ഭൂരിഭാഗം അംഗങ്ങളുമുള്ള ഒരു ഉപരിസഭയും ഉണ്ട് (പന്ത്രണ്ട് പേരെ രാഷ്ട്രപതി നാമനിർദേശം ചെയ്യുന്നു). രണ്ടാമത്തെ തൂൺ, കേന്ദ്ര, സംസ്ഥാന തലങ്ങളിൽ തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ട നിയമസഭാംഗങ്ങളിൽ നിന്ന് രൂപീകരിക്കുന്ന എക്സിക്യൂട്ടീവാണ്. മൂന്നാമത്തെ തൂൺ, ഭരണഘടനാപരമായ വിഷയങ്ങളും നിയമനിർമാണസഭ പാസാക്കിയ നിയമങ്ങളും വിലയിരുത്തുന്ന സുപ്രീം കോടതി മുതൽ പ്രാദേശിക സിവിൽ കോടതിയും ഉപഭോക്തൃ കോടതികളും വരെ നീളുന്ന സ്വതന്ത്രവും ബഹുതലവുമായ നീതിന്യായ വ്യവസ്ഥയാണ്. സ്വതന്ത്ര മാധ്യമങ്ങൾ, സിവിൽ സമൂഹം, സർക്കാരിതര സംഘടനകൾ എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്ന, നാലാം എസ്റ്റേറ്റ് എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്നതാണ് നാലാമത്തെ തൂൺ.

ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ ജനാധിപത്യം നാല് തൂണുകളിൽ

മറ്റു മിക്ക രാജ്യങ്ങളിൽ നിന്നും വ്യത്യസ്തമായി, ആധുനിക ഇന്ത്യൻ ജനാധിപത്യം ആരംഭിച്ചത് സാർവത്രിക വോട്ടവകാശത്തോടെയാണ്. ലിംഗം, വംശം, വർഗം, വിദ്യാഭ്യാസം…

മറ്റു മിക്ക രാജ്യങ്ങളിൽ നിന്നും വ്യത്യസ്തമായി, ആധുനിക ഇന്ത്യൻ ജനാധിപത്യം ആരംഭിച്ചത് സാർവത്രിക വോട്ടവകാശത്തോടെയാണ്. ലിംഗം, വംശം, വർഗം, വിദ്യാഭ്യാസം എന്നിവ പരിഗണിക്കാതെ പ്രായപൂർത്തിയായ ഓരോ ഇന്ത്യക്കാരനും വോട്ടവകാശം ഉണ്ടായിരുന്നു. ഫ്രാൻസ് ജനാധിപത്യമായി നൂറ്റാണ്ടിലേറെ കഴിഞ്ഞ് 1944-ലാണ് സ്ത്രീകൾക്ക് വോട്ടവകാശം നൽകിയത്. അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകളിലെ കറുത്ത വർഗക്കാരായ വോട്ടർമാർക്ക് 1965 വരെ സ്വതന്ത്രമായി വോട്ടുചെയ്യാൻ അനുവാദമുണ്ടായിരുന്നില്ല. സ്വിറ്റ്സർലൻഡ് ഫെഡറൽ തിരഞ്ഞെടുപ്പുകളിൽ സ്ത്രീകൾക്ക് വോട്ടവകാശം നൽകിയത് 1971-ൽ മാത്രമാണ്. യുകെ 1928-ൽ തുല്യ പ്രായപൂർത്തി വോട്ടവകാശം അനുവദിച്ചെങ്കിലും ഒന്നിലധികം വോട്ട് എന്ന സമ്പ്രദായം നിർത്തലാക്കിയത് 1948-ൽ മാത്രമാണ്.

ഇന്ത്യയിലെ തിരഞ്ഞെടുപ്പുകൾ കൃത്യമായ ഇടവേളകളിൽ നടക്കുന്നതും സ്വതന്ത്രവും നീതിയുക്തവുമാണ്; അവ ECI സ്വതന്ത്രമായി നടത്തുന്നു. വോട്ടർമാർ ഇലക്ട്രോണിക് വോട്ടിങ് യന്ത്രങ്ങളിലൂടെ തങ്ങളുടെ സ്ഥാനാർത്ഥിയെ രഹസ്യമായി രേഖപ്പെടുത്തുന്നു. ഒരു രാഷ്ട്രീയ പാർട്ടിയെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നവരോ സ്വതന്ത്രരായി മത്സരിക്കുന്നവരോ ആയ സ്ഥാനാർത്ഥികൾക്കു പുറമേ, വോട്ടർമാർക്ക് മുകളിൽ പറഞ്ഞവരാരുമല്ല (NOTA) എന്ന ഓപ്ഷനും നൽകിയിട്ടുണ്ട്. വോട്ടർപട്ടികയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ് ECI തിരിച്ചറിയൽ കാർഡുകൾ നൽകുന്നത്; അപേക്ഷകൻ താൻ ഇന്ത്യൻ പൗരനാണെന്നതിന് അനിഷേധ്യമായ തെളിവ് നൽകേണ്ടതുണ്ട്. തിരഞ്ഞെടുപ്പുകാലത്ത് രാഷ്ട്രീയ പാർട്ടികൾക്ക് നിരീക്ഷകരായും മേൽനോട്ടക്കാരായും പ്രവർത്തിക്കുന്ന പ്രതിനിധികളുണ്ടാകും; വോട്ടർപട്ടികയിൽ കൃത്രിമം കാണിക്കുക, കള്ളവോട്ട് നിറയ്ക്കുക, ബൂത്ത് പിടിച്ചെടുക്കുക തുടങ്ങിയവ അനാശാസ്യ ശക്തികൾ ചെയ്യാതിരിക്കാൻ ഇവർ ശ്രദ്ധിക്കുന്നു.

തിരഞ്ഞെടുപ്പുകൾ കൃത്യമായും സ്വതന്ത്രവും നീതിപൂർവകവും

രാഷ്ട്രപതി കൂടുതലും ആചാരപരമായ സ്ഥാനമാണെങ്കിലും, രാജ്യത്തെ മുഴുവൻ ഒരുമിച്ചു നിർത്തുന്ന സ്ഥാനം കൂടിയാണത്. രാജ്യത്തിന്റെ ലക്ഷ്യങ്ങൾ നിശ്ചയിക്കുന്നതിലും പാർലമെന്റ് പാസാക്കിയ നിയമങ്ങൾ അംഗീകരിക്കുന്നതിലും കേന്ദ്ര-സംസ്ഥാന സർക്കാരുകളിൽ നിയമങ്ങൾ നടപ്പാക്കുന്നതിലും, ആവശ്യമുള്ളപ്പോൾ രാജ്യത്ത് ക്രമം കൊണ്ടുവരുന്നതിലും രാഷ്ട്രപതിക്ക് എക്സിക്യൂട്ടീവ് ഉപദേശം നൽകുന്നു. പാർലമെന്റ് പാസാക്കിയ ഒരു ബില്ലിനെ (മണി ബില്ലൊഴികെ) പുനഃപരിശോധനയ്ക്കായി തിരിച്ചയയ്ക്കാനുള്ള അവകാശവും രാഷ്ട്രപതിക്കുണ്ട്.

രാഷ്ട്രപതി: ആചാരപരം, എങ്കിലും ഏകീകരിക്കുന്നു

കേന്ദ്ര എക്സിക്യൂട്ടീവിൽ ഒരു പ്രധാനമന്ത്രിയും ഏതെങ്കിലും ഒരു സഭയിലെ അംഗങ്ങളായ മന്ത്രിമാരടങ്ങിയ മന്ത്രിസഭയും ഉൾപ്പെടുന്നു. നിയമനിർമാണത്തിലൂടെ വന്ന നിയമങ്ങൾ നടപ്പാക്കാനും രാഷ്ട്രപതി വിശദീകരിക്കുന്ന ലക്ഷ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റാനും ബ്യൂറോക്രസി എക്സിക്യൂട്ടീവിനോട് റിപ്പോർട്ട് ചെയ്യുന്നു. ദേശീയ മനുഷ്യാവകാശ കമ്മീഷൻ (NHRC), കേന്ദ്ര വിജിലൻസ് കമ്മീഷൻ, തിരഞ്ഞെടുപ്പ് കമ്മീഷൻ തുടങ്ങിയ പ്രധാന സ്ഥാപനങ്ങൾ എക്സിക്യൂട്ടീവിന്റെ ധനസഹായത്തിലും ജീവനക്കാരെക്കൊണ്ടും പ്രവർത്തിക്കുന്ന സ്വതന്ത്ര സ്ഥാപനങ്ങളായി നിലകൊള്ളുന്നു; എന്നാൽ അവ എക്സിക്യൂട്ടീവിനോട് ഉത്തരം പറയേണ്ടവയല്ല.

എക്സിക്യൂട്ടീവ് ഭരിക്കുന്നു, സ്വതന്ത്ര സ്ഥാപനങ്ങളോടൊപ്പം

ജുഡീഷ്യറിയുടെ തലവൻ സുപ്രീം കോടതിയിലെ (SC) ചീഫ് ജസ്റ്റിസാണ്; അദ്ദേഹം രാജ്യത്തെ ഏറ്റവും ഉന്നതനായ നിയമജ്ഞനാണ്. സുപ്രീം കോടതിയിലെയും ഹൈക്കോടതികളിലെയും…

ജുഡീഷ്യറിയുടെ തലവൻ സുപ്രീം കോടതിയിലെ (SC) ചീഫ് ജസ്റ്റിസാണ്; അദ്ദേഹം രാജ്യത്തെ ഏറ്റവും ഉന്നതനായ നിയമജ്ഞനാണ്. സുപ്രീം കോടതിയിലെയും ഹൈക്കോടതികളിലെയും ജഡ്ജിമാരെ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്ന നിയമജ്ഞരുടെ ഒരു കൊളീജിയത്തെ അദ്ദേഹം നയിക്കുന്നു. മറ്റു മിക്ക രാജ്യങ്ങളിൽനിന്നും വ്യത്യസ്തമായി, നിയമങ്ങൾ ഭരണഘടനയുടെ തത്ത്വങ്ങൾ ലംഘിക്കുന്നുണ്ടോ എന്ന് പരിശോധിക്കാൻ അവ പുനഃപരിശോധിക്കാനുള്ള അവകാശം SC-ക്കുണ്ട്. 1993-ലെയും 1998-ലെയും വിധിന്യായങ്ങളിലൂടെ (രണ്ടാമത്തെയും മൂന്നാമത്തെയും ജഡ്ജസ് കേസുകൾ) ജുഡീഷ്യറി തന്നെ സൃഷ്ടിച്ചതാണ് കൊളീജിയം സംവിധാനം. ജനാധിപത്യത്തിലെ മറ്റ് മൂന്ന് തൂണുകളിലെയും പലരും ഇത് ജുഡീഷ്യറി നടത്തിയ ഒരു ഓട്ടോഗോൾപ്പെ (സ്വയം വരുത്തിവച്ച അട്ടിമറി) ആണെന്ന് വിശ്വസിക്കുന്നു. മറ്റൊരു രാജ്യവും ജുഡീഷ്യറിക്ക് സ്വന്തം അംഗങ്ങളെ തിരഞ്ഞെടുക്കാൻ അനുവദിക്കുന്നില്ല. അടുത്തിടെ, ഇന്ത്യൻ അഡ്മിനിസ്ട്രേറ്റീവ് സർവീസിന് സമാനമായി, ഉയർന്ന പരിശീലനം നേടിയവരും ബുദ്ധിമാന്മാരുമായ വ്യക്തികളെ ജുഡീഷ്യറിയിലേക്ക് ഉൾപ്പെടുത്തുന്ന ഒരു ഇന്ത്യൻ ജുഡീഷ്യൽ സർവീസിനായി ആവശ്യങ്ങൾ ഉയർന്നിട്ടുണ്ട്. 2014-ലെ നാഷണൽ ജുഡീഷ്യൽ അപ്പോയിന്റ്മെന്റ്സ് കമ്മീഷൻ ആക്ട് (99-ാം ഭരണഘടനാ ഭേദഗതിയോടെ) ജഡ്ജിമാരെ തിരഞ്ഞെടുക്കാൻ ആറംഗ കമ്മീഷൻ (ചീഫ് ജസ്റ്റിസ്, രണ്ട് സീനിയർ സുപ്രീം കോടതി ജഡ്ജിമാർ, നിയമമന്ത്രി, ചീഫ് ജസ്റ്റിസ്, പ്രധാനമന്ത്രി, പ്രതിപക്ഷ നേതാവ് എന്നിവരടങ്ങിയ പാനൽ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്ന രണ്ട് വിശിഷ്ട വ്യക്തികൾ) രൂപീകരിക്കാൻ ശ്രമിച്ചു—ഈ നിയമം 2015 ഒക്ടോബറിൽ സുപ്രീം കോടതി റദ്ദാക്കി.

സ്വന്തം ജഡ്ജിമാരെ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്ന ശക്തമായ ജുഡീഷ്യറി

ഇന്ത്യയിൽ സ്വതന്ത്രമായ മാധ്യമങ്ങളും, വളരെ സജീവമായ സിവിൽ സമൂഹ സംഘടനകളും, സർക്കാരിതര സംഘടനകളുമുണ്ട്; പുതിയ നിയമങ്ങളുടെയും ചട്ടങ്ങളുടെയും നടപടിക്രമങ്ങളുടെയും പേരിൽ അവ വിവിധ സർക്കാരുകളെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. അഭിപ്രായസ്വാതന്ത്ര്യത്തിലും വിയോജിക്കാനുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യത്തിലും പല പാശ്ചാത്യ റാങ്കിങ് ഏജൻസികളും ഇന്ത്യയ്ക്ക് താഴ്ന്ന റാങ്ക് നൽകുന്നുണ്ടെങ്കിലും, അച്ചടി, ഡിജിറ്റൽ, സമൂഹ മാധ്യമങ്ങളിൽ തങ്ങൾക്ക് പറയാനുള്ളത് പറയാൻ ഈ സംഘടനകൾക്ക് ഏറെക്കുറെ അനിയന്ത്രിതമായ അധികാരമുണ്ട്; ചിലപ്പോൾ അത് അതിരുകടക്കുന്നു എന്നുപോലും പറയാം. പാർലമെന്റ് ഉപസമിതികളും നിയമനിർമാണ ചർച്ചകളും രാഷ്ട്രപതിയുടെ പരിശോധനയും ജുഡീഷ്യൽ പരിശോധനയും പിന്നിട്ട ചില നിയമങ്ങളോട് വിയോജിക്കുന്നതിനാൽ, ചില സന്ദർഭങ്ങളിൽ വെറും നൂറുകണക്കിന് ആളുകൾക്ക് 148 കോടി ജനങ്ങളുള്ള രാജ്യത്തെ മുഴുവൻ മാസങ്ങളോളം സ്തംഭിപ്പിക്കാൻ കഴിയും. മാധ്യമ റിപ്പോർട്ടുകൾ സർക്കാരുകളെ വീഴ്ത്തുകയും മന്ത്രിമാരെ രാജിവയ്പിക്കുകയും സേവനത്തിലിരിക്കുന്ന ഉദ്യോഗസ്ഥരെ ജയിലിലാക്കുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്.

ഇന്ത്യൻ ജനാധിപത്യം പോരായ്മകളില്ലാത്തതല്ല: അവയിൽ ചിലത് ഘടനാപരവും ചിലത് പരിണാമപരവുമാണ്. ഒന്നാമതായി, ഇന്ത്യൻ ജനാധിപത്യം ഫസ്റ്റ്-പാസ്റ്റ്-ദ-പോസ്റ്റ് സമ്പ്രദായമാണ് പിന്തുടരുന്നത്; അതിൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ വോട്ട് നേടുന്ന സ്ഥാനാർഥി, മിക്ക വോട്ടുകളും മറ്റ് സ്ഥാനാർഥികൾക്കാണ് ലഭിച്ചതെങ്കിലും, വിജയിയായി പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെടുന്നു. രണ്ടാമതായി, സ്ഥാനാർഥിയുടെ യോഗ്യതകൾ നോക്കിയാണ് ജനങ്ങൾ വോട്ട് ചെയ്യേണ്ടതെങ്കിലും, വോട്ടർമാർ യഥാർഥത്തിൽ വോട്ട് ചെയ്യുന്നത് സ്ഥാനാർഥിയുടെ യോഗ്യത പരിഗണിക്കാതെ ഒരു പാർട്ടിക്കും അതിന്റെ നേതാവിനുമാണ്; വാസ്തവത്തിൽ മിക്ക വോട്ടർമാർക്കും തങ്ങളുടെ സ്ഥാനാർഥിയുടെ പേരുപോലും അറിയില്ല. മൂന്നാമതായി, കഴിഞ്ഞ 30 വർഷമായി ജനാധിപത്യത്തെ നയിച്ചത് പരിഹരിക്കപ്പെടേണ്ട വിഷയങ്ങളല്ല, ജാതിയും മതവുമാണ്. അതിനാൽ, തങ്ങളുടെ ആവശ്യത്തിന് ഏറ്റവും മികച്ച സ്ഥാനാർഥിയെ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നതിനു പകരം തങ്ങളെപ്പോലെയുള്ള ഒരാളെ തിരഞ്ഞെടുക്കാനാണ് വോട്ടർമാർ പരിശീലിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്. നാലാമതായി, ഇത്രയധികം തിരഞ്ഞെടുപ്പുകൾ നടത്തുന്നതിനാൽ ഓരോ വർഷവും തിരഞ്ഞെടുപ്പ് വർഷമാണ്; നേരത്തേ തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ടവർക്ക് ഗൗരവമായ എന്തെങ്കിലും പ്രവർത്തിക്കാൻ വളരെ കുറച്ച് സമയമേ ലഭിക്കുന്നുള്ളൂ; പകരം, ഇതുവരെ തങ്ങൾ എന്തൊക്കെ നേടി എന്ന് ജനങ്ങളെ അറിയിച്ചുകൊണ്ട് തിരഞ്ഞെടുപ്പ് പ്രചാരണങ്ങളിലാണ് അവർ ഏറെ സമയവും ചെലവഴിക്കുന്നത്. അഞ്ചാമതായി, പണം നൽകി വോട്ടർമാരെ പരസ്യമായി വിലയ്ക്കെടുക്കുന്നതിനൊപ്പം, പാർട്ടികളുടെ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് പ്രകടനപത്രികകളിൽ ടെലിവിഷൻ, കമ്പ്യൂട്ടർ, വാഷിങ് മെഷീൻ തുടങ്ങിയ സൗജന്യ ഉപഭോക്തൃ വസ്തുക്കൾ വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നതും ചേർന്നിരിക്കുന്നു; ഇത് സൗജന്യങ്ങൾ വാഗ്ദാനം ചെയ്ത് വോട്ടർമാർക്ക് കൈക്കൂലി നൽകുന്നത് നിയമപരമാക്കുന്നു (പ്രകടനപത്രികയിലെ വാഗ്ദാനങ്ങൾ ജനപ്രാതിനിധ്യ നിയമപ്രകാരം "അഴിമതി നടപടി" അല്ലെന്ന് 2013-ൽ സുപ്രീം കോടതി വിധിച്ചു; എന്നാൽ ഈ വിഷയം ഇപ്പോൾ ഒരു വലിയ ബെഞ്ചിന്റെ മുന്നിലാണ്).

ഈ പോരായ്മകൾ ഉണ്ടായിട്ടും, ഭിന്നാഭിപ്രായത്തെയും അരാജകത്വത്തെയും വിയോജിപ്പിനെയും ഉൾക്കൊള്ളാനുള്ള ശേഷിയാൽ ഇന്ത്യൻ ജനാധിപത്യം മറ്റ് ജനാധിപത്യ രാജ്യങ്ങളെ ഇപ്പോഴും വിസ്മയിപ്പിക്കുന്നു. ഇത്രയും വൈവിധ്യമാർന്ന ഒരു രാജ്യത്തിന് എങ്ങനെ ജനാധിപത്യപരമായി പ്രവർത്തിക്കാൻ കഴിയുന്നു എന്നത് സ്വേച്ഛാധിപത്യ രാജ്യങ്ങളെ ഇപ്പോഴും അമ്പരപ്പിക്കുന്നു.

പോരായ്മകളുണ്ടായിട്ടും ലോകത്തെ ഇപ്പോഴും വിസ്മയിപ്പിക്കുന്നു