आधुनिकम् आन्ध्रप्रदेशराज्यं भारतस्य दक्षिणपूर्वतटे स्थितम् अस्ति। २०११ तमस्य वर्षस्य जनगणनायां तत्र प्रायः ५ कोटिजनाः निवसन्ति स्म, राज्यं च २८ मण्डलेषु विभक्तम् अस्ति। तस्य राजधानी कृष्णानद्यास्तीरे स्थिता अमरावती, बृहत्तमं नगरं च विशाखपट्टणं नाम पत्तनम्। भारतस्य राज्येषु अल्पानि एव एतावता दीर्घेण ज्ञातेन अतीतेन एतावता नवीनेन पुनराविष्कारेण च संयुज्यन्ते। सातवाहनानाम् अमरावतीस्तूपस्य च भूमिः २०१४ तमे वर्षे पुनः रेखाङ्किता, अद्यापि च तस्याः नूतना राजधानी निर्मीयते। इदं विवरणम् एतम् इतिहासम् अनुसरति, ततः राज्यस्य भूमिं वन्यजीवान् दर्शनीयस्थलानि अर्थव्यवस्थां च निरूपयति।
प्राचीनकालात् आरभामहे। आन्ध्राः भारतीयपरम्परायाः प्राचीनतमेषु स्तरेषु दृश्यन्ते। ऐतरेयब्राह्मणं तान् विन्ध्यस्य दक्षिणे निवसन्तं जनम् इति नामपूर्वकं निर्दिशति। रामायणे सुग्रीवः सीतान्वेषणाय प्रेषितैः अन्वेषकदलैः अतिक्रमणीयानां दक्षिणदेशानां मध्ये चोलैः पाण्ड्यैः केरलैः च सह आन्ध्रदेशं गणयति। महाभारते सहदेवः स्वस्य दक्षिणदिग्विजये आन्ध्रान् वशीकरोति, तान् च कुरुक्षेत्रे सेनासु स्थापयति।
Featuring:
मौर्यकालपर्यन्तं प्रमाणं लिखितरूपं भवति। यवनदूतः मेगास्थनीसः आन्ध्रेभ्यः त्रिंशत् दुर्गयुक्तानि नगराणि आरोपयति, अशोकस्य शिलालेखाश्च तान् तस्य…
मौर्यकालपर्यन्तं प्रमाणं लिखितरूपं भवति। यवनदूतः मेगास्थनीसः आन्ध्रेभ्यः त्रिंशत् दुर्गयुक्तानि नगराणि आरोपयति, अशोकस्य शिलालेखाश्च तान् तस्य प्रभावक्षेत्रान्तर्गतेषु जनेषु गणयन्ति। कर्नूलमण्डले एर्रगुडिनामके स्थले अशोकस्य अभिलेखाः अद्यापि सुरक्षिताः सन्ति। भट्टिप्रोलुनगरस्य धातुपेटिकासु दक्षिणभारते प्राप्तासु प्राचीनतमासु लिपिषु अन्यतमा दृश्यते।
मौर्यशक्तौ क्षीणायां दक्कनप्रदेशे सातवाहनाः उदयं प्राप्तवन्तः। ते दक्षिणस्य प्राचीनतमः राजवंशः नासन्। तमिळदेशस्य चोल-पाण्ड्य-चेरराज्यानि पूर्वमेव प्रतिष्ठितानि आसन्, अशोकस्य शिलालेखाश्च तानि स्वतन्त्रान् प्रतिवेशिनः इति नाम्ना निर्दिशन्ति। तमिळपरम्परा एतान् त्रीन् दक्षिणस्य आदिराजान् मन्यते। टीकाकारः परिमेलळगरः कुरलस्य ९५५ तमं पद्यं व्याख्यन् तान् सृष्टिकालात् अविच्छिन्नानां वंशानाम् आदर्शरूपेण उद्धरति। वेळ्विकुडि-चिन्नमनूरादिताम्रपत्राणि पाण्ड्यवंशं पौराणिकारम्भपर्यन्तम् अनुसरन्ति। तथापि सामान्यसंवत्पूर्वम् प्रथमशताब्द्याः प्रायः आरभ्य सामान्यसंवत् तृतीयशताब्द्याः प्रारम्भपर्यन्तं सातवाहनाः दक्कनप्रदेशस्य बृहत्तमं भागं शासितवन्तः।
गौतमीपुत्रशातकर्णेः अधीने स्वोन्नतिकाले साम्राज्यं कोङ्कणतटात् प्रतिष्ठाननगरात् (अधुना महाराष्ट्रे पैठणम्) कृष्णागोदावर्योः मुखभूमिपर्यन्तं व्यस्तृतम्। तत् उत्तरतः मालवं…
गौतमीपुत्रशातकर्णेः अधीने स्वोन्नतिकाले साम्राज्यं कोङ्कणतटात् प्रतिष्ठाननगरात् (अधुना महाराष्ट्रे पैठणम्) कृष्णागोदावर्योः मुखभूमिपर्यन्तं व्यस्तृतम्। तत् उत्तरतः मालवं सौराष्ट्रं च, दक्षिणतः कर्नाटकं च प्राप्नोत्। नासिकस्थे तस्य मातुः अभिलेखे सः राजा इति प्रशस्यते यस्य अश्वाः त्रयाणां समुद्राणां जलं पीतवन्तः। कृष्णामुखभूमौ प्राप्तानि रोमनमुद्राः सातवाहनानां समुद्रव्यापारः कियत् दूरं प्रसृतः इति दर्शयन्ति। वर्तमानामरावतीसमीपस्था धरणिकोटा तेषां प्रमुखनगरेषु अन्यतमा आसीत्। तत्रत्यः महास्तूपः चूर्णप्रस्तरशिल्पस्य एकां परम्परां जनयामास, या भारतात् बहिः अपि बहु प्रशंसिता, यथा श्रीलङ्कायां दक्षिणपूर्वएशियायां च तस्याः प्रभावः दर्शयति।
Featuring:
तृतीयचतुर्थशताब्द्योः इक्ष्वाकवः अनुसृतवन्तः। तेषां राजधानी विजयपुरी नागार्जुनकोण्डोपत्यकायाम् आसीत्; सा बौद्धविद्यायाः प्रमुखं केन्द्रं दार्शनिकेन नागार्जुनेन सह सम्बद्धा च। ततः लघुतराः राजवंशाः तटप्रदेशम् अधारयन्। एते सालङ्कायनाः, विष्णुकुण्डिनः, दक्षिणे च प्राचीनाः पल्लवाः आसन्।
अधुना मध्ययुगं प्रति आगच्छामः। सामान्यसंवत् 624 तमात् वर्षात् पूर्वचालुक्याः वेङ्गीतः तटदेशं चतुर्णां शताब्दीनाम् अधिकं कालं…
अधुना मध्ययुगं प्रति आगच्छामः। सामान्यसंवत् 624 तमात् वर्षात् पूर्वचालुक्याः वेङ्गीतः तटदेशं चतुर्णां शताब्दीनाम् अधिकं कालं शासितवन्तः। तेषां सभा तेलुगुभाषायै साहित्यिकां प्रतिष्ठां दत्तवती। एकादशशताब्द्याः समीपे राजमहेन्द्रवरे राजराजनरेन्द्रस्य शासने कविः नन्नयः तेलुगुमहाभारतम् आरब्धवान्, यत् शास्त्रीयतेलुगुसाहित्यस्य प्रस्थानबिन्दुः अस्ति।
ततः वरङ्गलस्य काकतीयाः द्वादशशताब्द्याः सामान्यसंवत् 1323 वर्षपर्यन्तं तेलुगुभाषिणां प्रायः सर्वान् प्रदेशान् संयोजितवन्तः। गणपतिदेवः मोटुपल्लीबन्दरं विदेशीयवणिग्भ्यः उद्घाटितवान्। तस्य दुहिता रुद्रमादेवी स्वाधिकारेण शासनं कृतवती, यत् मध्ययुगीनभारते विरलम् आसीत्। तेषां जलसेचनतडागाः अद्यापि प्रदेशस्य कृषिं रूपयन्ति। सामान्यसंवत् 1323 वर्षे दिल्लीसुल्तानतन्त्रस्य सेनाभिः राज्यं पतितम्।
Featuring:
स्थानीयाः शक्तयः तत् रिक्तस्थानम् अपूरयन्। रेड्डिराजानः अद्दङ्कि-कोण्डवीडु-राजमहेन्द्रवरेभ्यः तटप्रदेशम् अधारयन्, ओडिशायाः गजपतयः उत्तरतः अवपीडयन्। सामान्यसंवत् 1336…
स्थानीयाः शक्तयः तत् रिक्तस्थानम् अपूरयन्। रेड्डिराजानः अद्दङ्कि-कोण्डवीडु-राजमहेन्द्रवरेभ्यः तटप्रदेशम् अधारयन्, ओडिशायाः गजपतयः उत्तरतः अवपीडयन्। सामान्यसंवत् 1336 वर्षे स्थापितं विजयनगरसाम्राज्यं रायलसीमां तटप्रदेशस्य बहुभागं च आत्मसात् अकरोत्। तस्य महत्तमः शासकः कृष्णदेवरायः सामान्यसंवत् 1509 तः 1529 पर्यन्तं राज्यं कृतवान्। सः तेलुगुकाव्यम् आमुक्तमाल्यदां रचितवान्, तिरुमलस्य श्रीकालहस्तेः च मन्दिराणि दानैः अपोषयत्। सामान्यसंवत् 1565 वर्षे तालिकोटायां पराजयानन्तरं विजयनगरस्य अन्तिमाः शासकाः पेनुकोण्डां चन्द्रगिरिं च अपसृतवन्तः।
एताभिः शक्तिभिः सह इस्लामीयाः सुल्तानतन्त्राः उदभवन्। सामान्यसंवत् 1347 वर्षे स्थापितं बहमनीसुल्तानतन्त्रं पश्चिमात् दक्षिणापथात् तेलुगुप्रदेशं प्रति प्राविशत्। यदा तत् विभक्तम्, तदा तस्य शासकः सुल्तानकुलीः सामान्यसंवत् 1518 वर्षे गोलकोण्डायाः कुतुबशाहीराज्यम् अस्थापयत्। परस्मिन् शतके कुतुबशाहीः कोण्डवीडुं कृष्णानदीपर्यन्तं ततः परमपि सम्पूर्णं तटसमतलं च जितवन्तः।
गोलकोण्डाशासनं स्थानीयसंस्कृतेः समावेशनेन उल्लेखनीयम् आसीत्। इब्राहीमकुतुबशाहः तेलुगुकवीन् पोषितवान्, तेलुगुभाषिणः अधिकारिणश्च राजस्वप्रशासने उच्चपदानि अधारयन्। मसुलीपट्टनं राज्यस्य…
गोलकोण्डाशासनं स्थानीयसंस्कृतेः समावेशनेन उल्लेखनीयम् आसीत्। इब्राहीमकुतुबशाहः तेलुगुकवीन् पोषितवान्, तेलुगुभाषिणः अधिकारिणश्च राजस्वप्रशासने उच्चपदानि अधारयन्। मसुलीपट्टनं राज्यस्य प्रधानं बन्दरम् अभवत्, यतः चित्रितानि कलमकारीकार्पासवस्त्राणि पारसीकदेशं दक्षिणपूर्वं एशियां च निर्यातितानि। कृष्णानद्याः कोल्लूरखनयः गोलकोण्डां प्रसिद्धां कृतवतः वज्रान् अपूरयन्। सामान्यसंवत् 1605 वर्षे डच्जनाः मसुलीपट्टने व्यापारस्थानम् उद्घाटितवन्तः, आङ्ग्लाश्च सामान्यसंवत् 1611 वर्षे अनुसृतवन्तः।
Featuring:
औरङ्गजेबः सामान्यसंवत् 1687 वर्षे गोलकोण्डां जित्वा तां मुगलप्रान्तम् अकरोत्। मुगलाधिकारे दुर्बले जाते प्रतिनिधिः निजामुल्मुल्कः सामान्यसंवत् 1724 वर्षे आसफजाहीवंशम् अस्थापयत्, हैदराबादस्य निजामाश्च आन्ध्रतटस्य अधिकारदावीम् उत्तराधिकारेण प्राप्तवन्तः। कर्नूल्-कडप-बङ्गानपल्लेषु लघुतराः नवाबाः रायलसीमायाः भागान् अशासन्।
ततः आङ्ग्लाः आगताः। ते आन्ध्रप्रदेशं क्रमशः अधिगतवन्तः, न तु एकेन विजयेन। फ्रेञ्चजनाः १७५३ तमवर्षात् उत्तरसरकारमण्डलानि…
ततः आङ्ग्लाः आगताः। ते आन्ध्रप्रदेशं क्रमशः अधिगतवन्तः, न तु एकेन विजयेन। फ्रेञ्चजनाः १७५३ तमवर्षात् उत्तरसरकारमण्डलानि धारितवन्तः। तैः सह स्पर्धायाः अनन्तरं ईस्ट् इण्डिया कम्पनी १७५९ तमे वर्षे मसुलीपट्टनं गृहीतवती, १७६५ तमे वर्षे च सरकारमण्डलानां मुघलानुदानं प्राप्तवती। १८०० तमे वर्षे निजामः आङ्ग्लसैन्यस्य व्ययं दातुं रायलसीमायाः दत्तमण्डलानि समर्पितवान्। १८०१ तमे वर्षे आर्कोटनवाबः नेल्लूरं चित्तूरं च त्यक्तवान्। सर्वमपि मद्रासप्रेसिडेन्सीभागत्वेन मद्रासतः शासितम्।
थॉमस् मन्रो दत्तमण्डलेषु रैयतवारीव्यवस्थां प्रावर्तयत्, यत्र कृषकेभ्यः प्रत्यक्षं करः गृह्यते स्म। विस्थापिताः स्थानीयाः सामन्ताः प्रतिरोधम् अकुर्वन्। तेषु उय्यालवाडा नरसिंहरेड्डिः अत्यन्तं प्रसिद्धः, यः १८४६ तथा १८४७ वर्षयोः कर्नूलमण्डले विद्रोहम् अनयत्। भारिणः करापेक्षाः वृष्ट्यभावश्च घोरान् दुर्भिक्षान् अजनयताम्, तेषु १८३२ तः १८३३ पर्यन्तं गुण्टूरदुर्भिक्षः, १८७६ तः १८७८ पर्यन्तं महादुर्भिक्षश्च अन्तर्भवतः।
Featuring:
अभियन्ता आर्थर् कॉटन् तटीयार्थव्यवस्थां परिवर्तितवान्। सः १८५२ तमे वर्षे दौलेश्वरमे गोदावरीबन्धं १८५५ तमे वर्षे च…
अभियन्ता आर्थर् कॉटन् तटीयार्थव्यवस्थां परिवर्तितवान्। सः १८५२ तमे वर्षे दौलेश्वरमे गोदावरीबन्धं १८५५ तमे वर्षे च विजयवाडायां कृष्णाबन्धं निर्मितवान्। एते बन्धाः मिलित्वा द्वे नदीमुखभूमी दक्षिणस्य तण्डुलभाण्डागारं कृतवत्यौ। ततः रेलमार्गाः, मिशनरीपाठशालाः, तेलुगुमुद्रणालयश्च आगताः। कन्दुकूरि वीरेशलिङ्गं इत्यादयः सुधारकाः विधवाविवाहाय स्त्रीशिक्षायै च आन्दोलनम् अकुर्वन्।
अधुना स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामः। राष्ट्रवादिराजनीतिः १९०५ तः १९०८ पर्यन्तस्य वन्दे मातरम् आन्दोलनेन आन्ध्रं प्राप्ता, यदा राजमहेन्द्रवरे काकिनाडायां च छात्राः महाविद्यालयान् विदेशीयवस्तूनि च बहिष्कृतवन्तः। आन्ध्रमहासभा प्रथमं १९१३ तमे वर्षे बापट्लायां सम्पन्ना। सा तेलुगुभाषिणां कृते पृथक्प्रान्तस्य याचनां संयोजितवती।
असहयोगवर्षाणि भारते कतिचित् अतीव मौलिकान् प्रतिरोधान् अजनयन्। १९२१ तमे वर्षे दुग्गिराल गोपालकृष्णय्यः चीराला-पेराला इत्येतयोः जनान्…
असहयोगवर्षाणि भारते कतिचित् अतीव मौलिकान् प्रतिरोधान् अजनयन्। १९२१ तमे वर्षे दुग्गिराल गोपालकृष्णय्यः चीराला-पेराला इत्येतयोः जनान् स्वनगरात् बहिः नीतवान्, यथा ते नूतनं नगरपालिकाकरं न दद्युः। पेदनन्दिपाडुनगरे कृषकाः भूमिकरं निराकृतवन्तः, पलनाडुप्रदेशे ग्रामीणाः वननियमान् उल्लङ्घितवन्तः। तस्मिन्नेव वर्षे विजयवाडायां पिङ्गलि वेङ्कय्यः गान्धिने ध्वजरचनां प्रस्तुतवान्, या राष्ट्रियत्रिवर्णध्वजरूपेण विकसिता।
Featuring:
गोदावरीएजेन्सीप्रदेशस्य पर्वतीयक्षेत्रेषु अल्लूरि सीताराम राजुः १९२२ तः १९२४ पर्यन्तस्य रम्पाविद्रोहे आदिवासीयोद्धॄन् अनयत्। ते आरक्षिस्थानकेषु आक्रमणम् अकुर्वन् यावत् सः १९२४ तमे वर्षे मे मासे गृहीतः हतश्च। टङ्गुटूरि प्रकाशं मद्रासनगरे १९२८ तमे वर्षे साइमन्-आयोगविरोधप्रदर्शने आरक्षिबन्दूकानां सम्मुखं स्थित्वा आन्ध्रकेसरी इति, आन्ध्रस्य सिंहः इति, उपाधिम् अर्जितवान्। १९३० तमे वर्षे तटे लवणसत्याग्रहशिबिराणि, १९४२ तमस्य भारतत्यागान्दोलनानि च, तेनालीनगरे आरक्षिगोलिकाप्रहारसहितानि, कथां सम्पूर्णां कृतवन्ति।
1947 तमे वर्षे अगस्तमासे प्राप्ता स्वतन्त्रता सर्वान् तेलुगुमण्डलान् न प्राप्नोत्। अद्यतनस्य आन्ध्रप्रदेशस्य मण्डलानि ब्रिटिशशासिते मद्रासप्रदेशे…
1947 तमे वर्षे अगस्तमासे प्राप्ता स्वतन्त्रता सर्वान् तेलुगुमण्डलान् न प्राप्नोत्। अद्यतनस्य आन्ध्रप्रदेशस्य मण्डलानि ब्रिटिशशासिते मद्रासप्रदेशे आसन्। तेलङ्गाणा तु हैदराबादनामकस्य संस्थानराज्यस्य अन्तः आसीत्। तस्य शासकः सप्तमः निजामः मीर् उस्मान् अली खानः भारतेन पाकिस्तानेन वा सह संयोगं न कर्तुम् ऐच्छत्। तस्य लक्ष्यम् आसीत् स्ववंशस्य अधीनं स्वतन्त्रं हैदराबादम्, आदर्शरूपेण राष्ट्रमण्डलान्तर्गतं पृथक् अधिराज्यम्। स पाकिस्तानेन सह विलीयितुं नैच्छत्, यतः तेन सह तस्य राज्यस्य सामान्या सीमा नासीत्। किन्तु स पाकिस्तानस्य साहाय्यम् ऐक्षत। तस्मै धनम् ऋणरूपेण अयच्छत्, तस्य माध्यमेन शस्त्राणि अलभत, भारतविरुद्धं स्वकीयं पक्षं च संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य समक्षम् अनयत्।
तस्य शासनस्य अन्तिमं वर्षं हिंसापूर्णम् आसीत्। रजाकाराः मजलिस्-ए-इत्तिहादुल् मुस्लिमीन् इत्यस्य निजामपोषिता सेना आसन्, तस्याः नायकः कासिम् रज़वी आसीत्। ते निजामशासनस्य अनुमत्या, प्रायः तस्य आरक्षिबलेन सहापि, कार्याणि अकुर्वन्। हैदराबादं स्वतन्त्रं मुस्लिमशासितं राज्यं रक्षितुं, विलयनान्दोलनं च निगृहीतुं ते प्रावर्तन्त; तं विलयनान्दोलनं हिन्दुबहुसंख्याकानां बहवः समर्थयन्ति स्म। ये हिन्दुग्रामाः तान् अवज्ञासिषुः, तेषु ते अहन्, बलात्कारम् अकुर्वन्, अलुण्ठन् च। 1947 तमे सेप्टेम्बरमासे परकाल्-नगरे भारतध्वजम् उत्थापयितुं समवेतान् 22 जनान् ते अघ्नन्। 1948 तमे मेमासे बीदर्मण्डले गोर्टा-ग्रामे प्रायः 200 ग्रामीणाः हताः। तस्यैव अगस्तमासे भैरनपल्ली-ग्रामे हताः प्रायः 120 तः 200 पर्यन्तम् इति विवरणानि वदन्ति, ग्रामस्य स्त्रियश्च पीडिताः। ये मुस्लिमाः सेनां तां विरोधयन्ति स्म, ते अपि न रक्षिताः। सम्पादकः शोएबुल्ला खानः 1948 तमे अगस्तमासे हतः।
Featuring:
एते आक्रमणाः तस्मिन्नेव काले लेखिताः आसन्। भारतसर्वकारस्य हैदराबादविषयकं श्वेतपत्रं 1948 तमे अगस्तमासे प्रकाशितं रजाकारेभ्यः आरोपितानि…
एते आक्रमणाः तस्मिन्नेव काले लेखिताः आसन्। भारतसर्वकारस्य हैदराबादविषयकं श्वेतपत्रं 1948 तमे अगस्तमासे प्रकाशितं रजाकारेभ्यः आरोपितानि 300 अधिकानि घटनानि अगणयत्। आत्मसमर्पणानन्तरं विशेषन्यायाधिकरणेन रज़वी बीबीनगर-ग्रामे सशस्त्रे रजाकार-आक्रमणे दोषी निर्णीतः, सप्तवर्षाणि कारावासदण्डं च प्राप्तवान्।
भारतेन 1948 तमे सेप्टेम्बरमासस्य 13 दिनाङ्के स्वसेना प्रेषिता; तद् ‘ऑपरेशन् पोलो’ इति, ‘आरक्षिकार्यवाही’ इति च प्रसिद्धम्। निजामः सेप्टेम्बरमासस्य 17 दिनाङ्के आत्मसमर्पणम् अकरोत्। हैदराबादस्य तेलुगुमण्डलानि 1956 तमे वर्षे आन्ध्रराज्येन सह मिलित्वा आन्ध्रप्रदेशम् अरचयन्, 2014 तमे वर्षे च ततः पृथग्भूय तेलङ्गाणाम् अरचयन्।
हिंसा आत्मसमर्पणेन न समाप्ता। नेहरूमहोदयेन प्रेषिता सद्भावनासमितिः सुन्दरलाल-समितिः आरक्षिकार्यवाह्याः काले तदनन्तरं च यद् अभवत् तद्…
हिंसा आत्मसमर्पणेन न समाप्ता। नेहरूमहोदयेन प्रेषिता सद्भावनासमितिः सुन्दरलाल-समितिः आरक्षिकार्यवाह्याः काले तदनन्तरं च यद् अभवत् तद् अधिकृत्य प्रतिवेदनम् अददात्। रजाकारकालः तस्याः विषयः नासीत्, तथापि तस्याः टिप्पण्यां लिखितम् अस्ति यत् यत्र रजाकाराः प्रतिरुद्धाः तत्र लुण्ठनं, बलात्कारः, हिन्दूनां हत्या च अनुसृताः। तया ज्ञातं यत् येषु मण्डलेषु रजाकाराः प्रबलतमाः आसन्, तेषु ततः घोरतमाः प्रतिशोधाः अभवन्, यत्र हत्या, बलात्कारः, अपहरणं, बलात् धर्मान्तरणं च आसन्। प्रतिवेदनम् अस्य चरणस्य पीडितान् मुस्लिमान् इति वर्णयति।
Featuring:
सेप्टेम्बरमासस्य सप्तदशी तिथिः पूर्वतनहैदराबादराज्यस्य सर्वत्र प्रतिवर्षं भिन्नैर्नामभिः अद्यापि आचर्यते । मराठीभाषिणः जनपदाः ये महाराष्ट्रं गताः, तेषां मराठवाडा इत्यस्मिन् प्रदेशे मराठवाडामुक्तिसंग्रामदिनम्, अर्थात् मुक्तिसंघर्षदिनम्, आचर्यते । कल्याणकर्नाटकम् इति बीदर्-कलबुर्गी-रायचूर्प्रभृतीनां कन्नडभाषिणां जनपदानां नाम, ये कर्नाटकं गताः चिरं च हैदराबाद्-कर्नाटकम् इति प्रसिद्धाः आसन् । तत्र स्वकीयं मुक्तिदिनम् आचर्यते । केन्द्रसर्वकारः २०२२ तमवर्षात् हैदराबादे हैदराबादमुक्तिदिनम् आचरति । तेलङ्गाणायां तु नाम विवादास्पदम् अस्ति । राज्यसर्वकारः २०२२ तमवर्षात् तद्दिनं राष्ट्रियैक्यदिनम् इत्यवदत्, २०२४ तमवर्षात् च प्रजापालनदिनोत्सवम्, अर्थात् जनशासनदिनम्, इत्यवदत् । भा.ज.पा. मुक्तिदिनम् इति नाम आग्रहेण वदति । तस्य कथनं यत् काङ्ग्रेस्-भा.रा.स. च बहुलं मुस्लिमाधारयुक्तस्य मजलिस्पक्षस्य भयात् तं शब्दं वर्जयतः । एषः उत्सवः एतेषां प्रदेशानाम्, न तु वर्तमानस्य आन्ध्रप्रदेशस्य ।
इदानीं मद्रासराज्यस्य तेलुगुजनपदेषु स्वातन्त्र्यानन्तरं वर्षेषु च पुनः आगच्छामः । १९४७ तमे वर्षे तेलुगुजनपदाः अद्यापि मद्रासप्रेसिडेन्सीभागाः…
इदानीं मद्रासराज्यस्य तेलुगुजनपदेषु स्वातन्त्र्यानन्तरं वर्षेषु च पुनः आगच्छामः । १९४७ तमे वर्षे तेलुगुजनपदाः अद्यापि मद्रासप्रेसिडेन्सीभागाः आसन् । पोट्टि श्रीरामुलुः पृथक्तेलुगुराज्यार्थम् उपवासम् अकरोत्, १९५२ तमस्य डिसेम्बरमासस्य पञ्चदश्यां दिनाङ्के च मृतः । तदनन्तरम् उत्पन्नेन अशान्तिना केन्द्रसर्वकारः १९५३ तमस्य अक्टोबरमासस्य प्रथमे दिनाङ्के कर्नूलनगरं राजधानीं तङ्गुटूरि प्रकाशं च मुख्यमन्त्रिणं कृत्वा आन्ध्रराज्यम् अरचयत् । तत् भारतस्य भाषाधारेण रचितं प्रथमं राज्यम् आसीत् । १९५६ तमस्य नवेम्बरमासस्य प्रथमे दिनाङ्के तत् हैदराबादराज्यस्य तेलुगुजनपदैः सह संयुज्य आन्ध्रप्रदेशः अभवत्, हैदराबादः राजधानी, नीलं सञ्जीवरेड्डिः च मुख्यमन्त्री ।
१९७३ तमे वर्षे राष्ट्रपतिशासनस्य कालं विहाय १९८३ पर्यन्तं काङ्ग्रेस् शासनम् अकरोत् । तस्मिन् काले नागार्जुनसागर-श्रीशैलबन्धौ निर्मितौ, १९६९ तमे वर्षे तेलङ्गाणायाम् १९७२ तमे वर्षे च आन्ध्रप्रदेशे प्रादेशिकान्दोलनानि अभवन् । चलचित्रतारकः एन्. टी. रामारावः १९८२ तमे वर्षे तेलुगुदेशम्पक्षं स्थापितवान्, नवमासानां मध्ये च सत्तां प्राप्तवान् । चन्द्रबाबु नायुडुः १९९५ तः २००४ पर्यन्तं राज्यम् अनयत् । काङ्ग्रेस्पक्षस्य वाई. एस्. राजशेखररेड्डिः २००४ तः २००९ तमे वर्षे हेलिकोप्टर्दुर्घटनायां स्वमृत्युपर्यन्तं तद् अनयत् ।
Featuring:
पुनरुज्जीवितेन राज्यत्वान्दोलनेन २०१४ तमस्य जूनमासस्य द्वितीये दिनाङ्के तेलङ्गाणायाः रचनया समाप्तिः अभवत् । तेलङ्गाणा हैदराबादं धारितवती,…
पुनरुज्जीवितेन राज्यत्वान्दोलनेन २०१४ तमस्य जूनमासस्य द्वितीये दिनाङ्के तेलङ्गाणायाः रचनया समाप्तिः अभवत् । तेलङ्गाणा हैदराबादं धारितवती, यत् २०२४ तमस्य जूनमासस्य द्वितीयं दिनाङ्कं यावत् दशवर्षपर्यन्तं द्वयोः राज्ययोः संयुक्तराजधानी आसीत् । अवशिष्टे राज्ये तदनन्तरं द्वयोः पक्षयोः परिवर्तमानानि त्रीणि सर्वकाराणि अभवन् । नायुडोः तेलुगुदेशम्पक्षः २०१४ तः २०१९ पर्यन्तं शशास । जगन्मोहनरेड्डेः वाई.एस्.आर्. काङ्ग्रेस्पक्षः २०१९ तः २०२४ पर्यन्तं शशास । ततः तेलुगुदेशम्-जनसेना-भा.ज.पा. इत्येतेषां सम्मेलनेन २०२४ तमे वर्षे नायुडुः पुनः पदे आनीतः । राजधानीप्रश्नः, त्रिराजधानीनां २०२० तमवर्षीयां योजनां सहितः, २०२६ तमस्य एप्रिलमासे समाहितः, यदा संसदा पुनर्गठनाधिनियमः संशोध्य अमरावती एकमात्रा राजधानी इति नामाङ्किता ।
अथ भूमिं प्रति आगच्छामः। आन्ध्रप्रदेशः भारतस्य दक्षिणपूर्वतटे प्रायः 163,000 वर्गकिलोमीटरपरिमितं क्षेत्रं व्याप्नोति। तस्य सीमासु ओडिशा, छत्तीसगढः, तेलङ्गाणा, कर्णाटकः तमिलनाडुश्च सन्ति। बङ्गोपसागरतटे तस्य तीररेखा प्रायः सहस्रकिलोमीटरपर्यन्तं प्रसरति, या भारतीयराज्येषु दीर्घतमासु अन्यतमा अस्ति।
भूमिः त्रिषु पट्टेषु विभक्ता अस्ति। तटीयं समतलं तत्र विशालतमं यत्र गोदावरी कृष्णा च यमलमुखभूमिद्वयरूपेण प्रसरतः,…
भूमिः त्रिषु पट्टेषु विभक्ता अस्ति। तटीयं समतलं तत्र विशालतमं यत्र गोदावरी कृष्णा च यमलमुखभूमिद्वयरूपेण प्रसरतः, ये देशे उर्वरतमासु शालिक्षेत्रभूमिषु गण्येते। तस्य पृष्ठतः पूर्वघाटाः भग्नशृङ्खलारूपेण प्रसरन्ति। उत्तरत्र विशाखपत्तनम्-एजेन्सीप्रदेशस्य वनाच्छादिताः पर्वताः सन्ति, यत्र जिन्दगडः प्रायः 1,690 मीटरपर्यन्तम् उन्नतः अस्ति। दक्षिणतः नल्लमल-वेलिकोण्ड-शेषाचलपर्वताः सन्ति। दक्षिणपश्चिमे रायलसीमा अस्ति, शुष्कः ग्रानाइटशिलायाः रक्तमृत्तिकायाश्च पठारः, यत्र अनन्तपुरं प्रायद्वीपीयभारते अल्पतमवृष्टिमत्सु मण्डलेषु गण्यते।
Featuring:
महानद्योः द्वयोः अतिरिक्तं पेन्ना रायलसीमां जलनिर्गमयति, वंशधारा नागावली च उत्तरं सिञ्चतः। मुख्ययोः आर्द्रभूम्योः कोल्लेरुः, यमलमुखभूम्योः मध्ये विशालं मधुरजलसरः, पुलिकट् च, तमिलनाडुना सह साझीकृता क्षारजलयुक्ता लवणजलसरसी। दक्षिणपश्चिममानसूनः जूनतः सेप्टेम्बरपर्यन्तं बहुभागं वृष्टेः आनयति। उत्तरपूर्वमानसूनः बङ्गोपसागरस्य चक्रवाताश्च अक्टोबरतः डिसेम्बरपर्यन्तं तटं प्रभावयन्ति।
राज्यस्य वन्यजीवाः उद्यानेषु अभयारण्येषु च संरक्ष्यन्ते। त्रीणि राष्ट्रियोद्यानानि सन्ति। पापिकोण्डः तद् वनाच्छादितं गह्वरं रक्षति यत्…
राज्यस्य वन्यजीवाः उद्यानेषु अभयारण्येषु च संरक्ष्यन्ते। त्रीणि राष्ट्रियोद्यानानि सन्ति। पापिकोण्डः तद् वनाच्छादितं गह्वरं रक्षति यत् गोदावरी पूर्वघाटान् भित्त्वा कर्तयति। श्रीवेङ्कटेश्वरराष्ट्रियोद्यानं तिरुमलापरिसरस्थान् शेषाचलपर्वतान् आच्छादयति, यत्र रक्तचन्दनवृक्षः वसति, यः दक्षिणपूर्वघाटानां लघौ पट्टे एव वन्यरूपेण वर्धते। राजीवगान्धिराष्ट्रियोद्यानं, कडपामण्डले रामेश्वरे स्थितं, पेन्नानद्यां लघु नदीतटीयं वनम् अस्ति।
विशालतमं संरक्षितं भूदृश्यं नागार्जुनसागरश्रीशैलव्याघ्रसंरक्षितक्षेत्रम् अस्ति, नल्लमलपर्वतेषु, तेलङ्गाणया सह साझीकृतम्। तत् क्षेत्रफलेन भारते बृहत्तमं व्याघ्रसंरक्षितक्षेत्रम् अस्ति, तत्र चित्रव्याघ्राः, भल्लूकाः, चेञ्चुवनवासिनश्च आश्रयं लभन्ते। कडपायां श्रीलङ्कामल्लेश्वरअभयारण्यं जर्डन्-कूर्सरस्य एकमात्रं ज्ञातं निवासस्थानम्, अतिसङ्कटापन्नः रात्रिचरः पक्षी, यः 1986 तमे वर्षे पुनराविष्कृतः। चित्तूरमण्डले कौण्डिन्यअभयारण्यं राज्यस्य एकमात्रं गजाभयारण्यम् अस्ति।
Featuring:
आर्द्रभूमयः अपि समानरूपेण समृद्धाः सन्ति। काकिनाडासमीपे कोरिङ्गा पूर्वतटे विशालतमेषु कच्छवनेषु अन्यतमम् अस्ति, यत्र मत्स्यबिडालाः, जलमार्जाराः,…
आर्द्रभूमयः अपि समानरूपेण समृद्धाः सन्ति। काकिनाडासमीपे कोरिङ्गा पूर्वतटे विशालतमेषु कच्छवनेषु अन्यतमम् अस्ति, यत्र मत्स्यबिडालाः, जलमार्जाराः, अण्डान् निदधतः ऑलिव्-रिड्ले-कूर्माश्च सन्ति। कोल्लेरुः अन्तर्राष्ट्रियमहत्त्वयुक्ता संरक्षिता आर्द्रभूमिः अस्ति, पेलिकन्-पक्षिभिः चित्रितसारसैश्च प्रसिद्धा। दक्षिणे नेलपट्टुः पुलिकट् च प्रतिशिशिरं फ्लैमिङ्गोपक्षिणः प्रजननं कुर्वतः चित्रचञ्चुपेलिकन्-पक्षिणश्च आकर्षतः। विशाखपत्तने तिरुपत्यां च प्राणिउद्यानानि नगरागन्तुकान् सेवन्ते।
यात्रिकाणां कृते तीर्थयात्रा सर्वाधिकं जनसमूहम् आकर्षति। तिरुपतेः उपरि स्थितं तिरुमलायां श्रीवेङ्कटेश्वरस्य पर्वतमन्दिरं जगति सर्वाधिकं दर्शितेषु धार्मिकस्थलेषु अन्यतमम् अस्ति। श्रीशैलं द्वादशज्योतिर्लिङ्गेषु एकम् आश्रयति। विजयवाडायां कृष्णानद्याः उपरि कनकदुर्गामन्दिरं विराजते। सिंहाचलं, श्रीकालहस्ती, अन्नवरं च मन्दिराणां घनं परिपथं पूरयन्ति। सत्यसाईबाबायाः निवासस्थानं पुट्टपर्तिः विदेशेभ्योऽपि आगन्तॄन् आकर्षति।
धरोहरस्थलानि द्वे सहस्रे वर्षे व्याप्नुवन्ति। तेषु अमरावतीस्तूपः तस्य संग्रहालयश्च, नागार्जुनकोण्डस्य द्वीपसंग्रहालयः, शैलकृतानि उण्डवल्लीगुहाः, लेपाक्षी च…
धरोहरस्थलानि द्वे सहस्रे वर्षे व्याप्नुवन्ति। तेषु अमरावतीस्तूपः तस्य संग्रहालयश्च, नागार्जुनकोण्डस्य द्वीपसंग्रहालयः, शैलकृतानि उण्डवल्लीगुहाः, लेपाक्षी च अन्तर्भवन्ति; लेपाक्ष्यां विजयनगरकालीनानि भित्तिचित्राणि एकशिलातः उत्कीर्णः विशालः नन्दी च सन्ति। गण्डिकोटायाः दुर्गः पेन्नानद्याः गहनस्य गह्वरस्य तटे तिष्ठति। तस्य समीपस्थाः बेलुमगुहाः भारतस्य दीर्घतमासु गुहाव्यवस्थासु अन्यतमाः सन्ति।
Featuring:
विशाखपट्टनं मुख्यं विनोदनगरम् अस्ति; तत्र रामकृष्णसमुद्रतटः, रुषिकोण्डसमुद्रतटः, कैलासगिरिपर्वतोद्यानं, निवृत्तः पनडुब्बीनौकारूपः संग्रहालयश्च सन्ति। ततः अन्तर्देशे रम्या रेलमार्गः अरकुउपत्यकायाः कॉफीवृक्षोद्यानानि चूर्णशिलामयीः बोर्रागुहाश्च प्रति आरोहति। पापिकोण्डगिरिमार्गे नौयात्राः, कोनसीमायाः नारिकेलपङ्क्तिभिः आवृतानि अप्रवाहजलानि, ग्रीष्मे शीतलं विश्रामस्थानं हॉर्स्ले हिल्स् च सूचीं पूरयन्ति।
दीर्घः समुद्रतटः राज्याय बन्दराणि ददाति। विशाखपट्टनं केन्द्रसर्वकारेण सञ्चालितम् एकमात्रं बन्दरं यत् प्रमुखबन्दररूपेण वर्गीकृतम् अस्ति। तत्…
दीर्घः समुद्रतटः राज्याय बन्दराणि ददाति। विशाखपट्टनं केन्द्रसर्वकारेण सञ्चालितम् एकमात्रं बन्दरं यत् प्रमुखबन्दररूपेण वर्गीकृतम् अस्ति। तत् 1933 तमे वर्षे उद्घाटितं सुरक्षितं प्राकृतिकं पोताश्रयम् अस्ति, यत्र लौहखनिजं, अङ्गारः, खनिजतैलं, पात्रबद्धं भाण्डं च संभाल्यते। नगरम् इदं भारतीयनौसेनायाः पूर्वनौसेनाकमाण्डस्य मुख्यालयः, हिन्दुस्तान्-शिपयार्डस्य निवासस्थानं च अस्ति।
त्रीणि विशालानि निजीसञ्चालितानि बन्दराणि अवशिष्टस्य यातायातस्य बहुभागं वहन्ति। विशाखपट्टनस्य दक्षिणे समीपस्थं गङ्गावरं गम्भीरजलबन्दरं इस्पातकारखानां सेवते। नेल्लूरुमण्डले कृष्णपट्टनं दक्षिणान्तर्देशाय अङ्गारं पात्रबद्धं भाण्डं च संभालयति। काकिनाडा गम्भीरजलबन्दरेण नौस्थापनबन्दरेण च सह तण्डुलनिर्यातस्य भारतस्य प्रमुखं द्वारम् अस्ति। गङ्गावरं कृष्णपट्टनं च अदानीसमूहेन सञ्चाल्येते।
Featuring:
राज्यं चत्वारि अपराणि योजयति। रामायपट्टनं, मछलीपट्टनं, मूलपेटा च नवीनानि बन्दराणि सन्ति, येषां पूर्तेः लक्ष्यं सर्वकारेण…
राज्यं चत्वारि अपराणि योजयति। रामायपट्टनं, मछलीपट्टनं, मूलपेटा च नवीनानि बन्दराणि सन्ति, येषां पूर्तेः लक्ष्यं सर्वकारेण 2026 तमस्य दिसम्बरमासपर्यन्तं स्थापितम्; तथापि केचन प्रतिवेदनानि तानि 2026 तमस्य दिसम्बरतः 2027 तमस्य मार्चमासस्य मध्ये एव कार्यक्षमाणि भविष्यन्तीति अपेक्षन्ते। चतुर्थं काकिनाडा-गेटवे निजीविकासकेन निर्मीयते। उद्घोषितं लक्ष्यं बन्दरक्षमतां वर्षे प्रायः 195 मिलियन-टनतः उच्चतरलक्ष्यं यावत् वर्धयितुम् अस्ति।
अन्ततः अर्थव्यवस्था। कृषिः खाद्यं च तस्याः आधारौ तिष्ठतः। त्रिकोणप्रदेशेषु तण्डुलं जायते, गुण्टूरः च एशियायाः बृहत्तमं मरिचिकाविपणिं सञ्चालयति। तटेन आन्ध्रप्रदेशः कृषिजातस्य झिङ्गामत्स्यस्य भारतस्य बृहत्तमः उत्पादकः निर्यातकश्च भवति; अवन्ति-फीड्स्, देवी-सी-फूड्स्, नेक्कन्ति-सी-फूड्स् इत्यादयः संस्कारकाः तत्र सन्ति।
विशाखपत्तनं भारयन्त्रोद्योगानां आधारस्थानम् अस्ति। तत्र सार्वजनिकक्षेत्रस्य विजाग-इस्पात-संयन्त्रम्, हिन्दुस्थान-पेट्रोलियम-संस्थायाः शोधनालयः, हिन्दुस्थान-पोतनिर्माणशाला च सन्ति। समीपस्थे पराडा-नगरे औषधनिर्माणसमूहः…
विशाखपत्तनं भारयन्त्रोद्योगानां आधारस्थानम् अस्ति। तत्र सार्वजनिकक्षेत्रस्य विजाग-इस्पात-संयन्त्रम्, हिन्दुस्थान-पेट्रोलियम-संस्थायाः शोधनालयः, हिन्दुस्थान-पोतनिर्माणशाला च सन्ति। समीपस्थे पराडा-नगरे औषधनिर्माणसमूहः अस्ति, यत्र डॉक्टर रेड्डीज्, अरविन्दो, दिवीज् लॅबोरेटरीज्, लौरस् लॅब्स् इत्येताः संस्थाः स्थूलौषधानि (बल्क-ड्रग्स्) निर्मान्ति। कृष्णा-गोदावरी-द्रोण्यां समुद्रतटाद् दूरे प्राकृतिकवायुः प्राप्यते, यं तैल-प्राकृतिकवायु-निगमः रिलायन्स्-संस्था च उत्पादयतः। काकिनाडायां कोरोमण्डल-इण्टरनॅशनल्-संस्थया सञ्चालिताः उर्वरककर्मशालाः सन्ति।
Featuring:
दक्षिणभागः निर्माणोद्योगपट्टिका अस्ति। किया-संस्था पूर्वस्य अनन्तपुरमण्डलस्य पेनुकोण्डा-नगरे कारयानानि निर्माति। तमिळनाडु-सीमायाः समीपे स्थिते श्रीसिटी-नगरे इसुजु, हीरो मोटोकॉर्प्, डाइकिन्, मोण्डेलीज्, कोलगेट्-पामोलिव् इत्येताः संस्थाः सन्ति। तिरुपतिः विद्युत्कोशनिर्मात्र्याः अमरराजा-संस्थायाः स्थानम् अस्ति। कडपा-कर्नूलयोः चूर्णशिला सिमेण्ट्-कर्मशालाभ्यः कच्चसामग्रीं ददाति, कर्नूलनगरे च भारतस्य बृहत्तमेषु सौरोद्यानेषु अन्यतमम् अस्ति। भारतस्य अन्तरिक्षसंस्था श्रीहरिकोटातः स्वान् रॉकेट्-यानानि प्रक्षिपति।
2026 तमस्य नवम्बरमासपर्यन्तं कतिपयाः अतिबृहत्यः परियोजनाः प्रचलन्त्यः आसन्। गूगल्-संस्था विशाखपत्तने एकगिगावॉट्-क्षमतायुक्तं कृत्रिमबुद्धि-दत्तांशकेन्द्र-समूहं निर्माति। आर्सेलर्मित्तल्-निप्पोन्-स्टील्-संस्था अनकापल्लिमण्डले…
2026 तमस्य नवम्बरमासपर्यन्तं कतिपयाः अतिबृहत्यः परियोजनाः प्रचलन्त्यः आसन्। गूगल्-संस्था विशाखपत्तने एकगिगावॉट्-क्षमतायुक्तं कृत्रिमबुद्धि-दत्तांशकेन्द्र-समूहं निर्माति। आर्सेलर्मित्तल्-निप्पोन्-स्टील्-संस्था अनकापल्लिमण्डले इस्पातसंयन्त्रं निर्माति। भारत-पेट्रोलियम-संस्थया च रामायपट्टणस्य समीपे शोधनालयस्य पेट्रोरसायनसमुच्चयस्य च निर्माणाय योजनाः घोषिताः।
