आंध्र प्रदेश हे आधुनिक राज्य भारताच्या आग्नेय किनारपट्टीवर वसलेले आहे. 2011 च्या जनगणनेनुसार येथे सुमारे 5 कोटी लोक राहत होते आणि राज्याची रचना 28 जिल्ह्यांमध्ये केलेली आहे. त्याची राजधानी कृष्णा नदीकाठी वसलेले अमरावती असून सर्वात मोठे शहर विशाखापट्टणम हे बंदर आहे. इतका दीर्घ नोंदवलेला भूतकाळ आणि इतके अलीकडचे पुनर्निर्माण यांचा संगम घडवणारी राज्ये भारतात थोडीच आहेत. सातवाहनांची आणि अमरावती स्तूपाची ही भूमी 2014 मध्ये पुन्हा आखली गेली, आणि तिची नवी राजधानी अजूनही उभारली जात आहे. हा लेख प्रथम हा इतिहास मांडतो आणि नंतर राज्याची भूमी, वन्यजीव, आकर्षणे आणि अर्थव्यवस्था यांचा आढावा घेतो.

किनारपट्टीचे राज्य, प्राचीन तरीही नवनिर्मित
किनारपट्टीचे राज्य, प्राचीन तरीही नवनिर्मित

आपण प्राचीन काळापासून सुरुवात करू. आंध्र लोक भारतीय परंपरेच्या काही अत्यंत प्राचीन स्तरांमध्ये दिसून येतात. ऐतरेय ब्राह्मणात त्यांचा उल्लेख विंध्याच्या दक्षिणेस राहणारा लोकसमूह म्हणून केलेला आहे. रामायणात सुग्रीव सीतेच्या शोधासाठी निघालेल्या आपल्या शोधपथकांना ओलांडावी लागणाऱ्या दक्षिणेकडील प्रदेशांची यादी देतो, आणि त्यात चोल, पांड्य व केरल यांच्यासोबत आंध्र देशाचाही समावेश करतो. महाभारतात सहदेव आपल्या दक्षिण मोहिमेत आंध्रांना जिंकतो, आणि कुरुक्षेत्रावरील सैन्यांमध्येही त्यांची गणना केली आहे.

सर्वात जुन्या परंपरांतील आंध्र
सर्वात जुन्या परंपरांतील आंध्र

मौर्य काळापर्यंत पुरावा कागदोपत्री स्वरूपाचा होतो. ग्रीक राजदूत मेगॅस्थेनिसने आंध्रांकडे तीस तटबंदीयुक्त नगरे असल्याचे नमूद…

मौर्य काळापर्यंत पुरावा कागदोपत्री स्वरूपाचा होतो. ग्रीक राजदूत मेगॅस्थेनिसने आंध्रांकडे तीस तटबंदीयुक्त नगरे असल्याचे नमूद केले, आणि अशोकाच्या शिलालेखांत त्यांची गणना त्याच्या प्रभावक्षेत्रातील लोकांमध्ये केली आहे. कर्नूल जिल्ह्यातील एर्रागुडी येथे अशोककालीन शिलालेख टिकून आहेत. भट्टिप्रोलू येथील अवशेषपेट्यांवर दक्षिण भारतात आढळलेल्या सर्वात प्राचीन लिप्यांपैकी एक लिपी कोरलेली आहे.

मौर्य काळात लिखित पुरावे मिळतात
मौर्य काळात लिखित पुरावे मिळतात

मौर्य सत्ता क्षीण झाल्यावर दख्खनमध्ये सातवाहनांचा उदय झाला. ते दक्षिणेतील सर्वात प्राचीन राजघराणे नव्हते. तमिळ प्रदेशातील चोल, पांड्य आणि चेर ही राज्ये आधीच स्थापित झालेली होती, आणि अशोकाचे शिलालेख त्यांचा उल्लेख स्वतंत्र शेजारी म्हणून करतात. तमिळ परंपरा या तिघांना दक्षिणेचे आदिम राजे, म्हणजेच आदी राजे, मानते. टीकाकार परिमेलळगर कुरळच्या 955 व्या श्लोकाचे स्पष्टीकरण करताना, सृष्टीपासून अखंड चालत आलेल्या वंशांचा आदर्श म्हणून त्यांचा दाखला देतात. वेळ्विक्कुडी आणि चिन्नमनूर यांसारखी पांड्यांची ताम्रपट्टे त्या राजवंशाचा उगम एका पौराणिक आरंभापर्यंत नेतात. तरीही, सामान्य संवत् पूर्व पहिल्या शतकाच्या सुमारापासून सामान्य संवत् तिसऱ्या शतकाच्या प्रारंभापर्यंत सातवाहनांनी बहुतेक दख्खनवर राज्य केले.

जुन्या तमिळ राज्यांच्या बाजूला सातवाहनांचा उदय
जुन्या तमिळ राज्यांच्या बाजूला सातवाहनांचा उदय

गौतमीपुत्र सातकर्णीच्या काळात, सातवाहन साम्राज्य शिखरावर असताना, ते कोकण किनारा आणि प्रतिष्ठान शहर, म्हणजे महाराष्ट्रातील…

गौतमीपुत्र सातकर्णीच्या काळात, सातवाहन साम्राज्य शिखरावर असताना, ते कोकण किनारा आणि प्रतिष्ठान शहर, म्हणजे महाराष्ट्रातील आजचे पैठण, यापासून कृष्णा व गोदावरीच्या त्रिभुज प्रदेशांपर्यंत पसरले होते. उत्तरेस ते माळवा आणि सौराष्ट्रापर्यंत, तर दक्षिणेस कर्नाटकात पोहोचले होते. नाशिक येथील त्याच्या मातेच्या शिलालेखात त्याची स्तुती, ज्याच्या घोड्यांनी तीन समुद्रांचे पाणी प्यायले आहे असा राजा, अशी केली आहे. कृष्णा त्रिभुज प्रदेशात सापडलेली रोमन नाणी सातवाहनांचा सागरी व्यापार किती दूरवर पोहोचला होता हे दाखवतात. सध्याच्या अमरावतीजवळील धरणीकोट हे त्यांच्या प्रमुख नगरांपैकी एक होते. तेथील महान स्तूपाने चुनखडी शिल्पकलेची एक परंपरा निर्माण केली, जिचे कौतुक भारताबाहेरही खूप दूरवर झाले, श्रीलंका आणि आग्नेय आशियावरील तिच्या प्रभावावरून हे दिसून येते.

सातवाहन सत्तेचा परमोत्कर्ष
सातवाहन सत्तेचा परमोत्कर्ष

तिसऱ्या आणि चौथ्या शतकात इक्ष्वाकूंचे राज्य आले. त्यांची राजधानी नागार्जुनकोंडा खोऱ्यातील विजयपुरी होती; ते बौद्ध विद्येचे एक मोठे केंद्र होते आणि तत्त्वज्ञ नागार्जुन यांच्याशी जोडलेले होते. त्यानंतर लहान राजवंशांनी किनारपट्टी सांभाळली. हे म्हणजे शालंकायन, विष्णुकुंडिन आणि दक्षिणेकडील सुरुवातीचे पल्लव.

इक्ष्वाकू आणि लहान किनारी राजवंश
इक्ष्वाकू आणि लहान किनारी राजवंश

आता आपण मध्ययुगीन काळाकडे वळतो. सामान्य संवत् 624 पासून पूर्वेकडील चालुक्यांनी वेंगीतून किनारपट्टीच्या प्रदेशावर चार…

आता आपण मध्ययुगीन काळाकडे वळतो. सामान्य संवत् 624 पासून पूर्वेकडील चालुक्यांनी वेंगीतून किनारपट्टीच्या प्रदेशावर चार शतकांहून अधिक काळ राज्य केले. त्यांच्या दरबाराने तेलुगूला साहित्यिक प्रतिष्ठा मिळवून दिली. सुमारे अकराव्या शतकात राजमहेंद्रीवरील राजराज नरेंद्र यांच्या काळात कवी नन्नय्या यांनी तेलुगू महाभारताला सुरुवात केली; तेलुगू अभिजात साहित्याचा तो प्रारंभबिंदू ठरला.

पूर्व चालुक्य आणि तेलुगू साहित्य
पूर्व चालुक्य आणि तेलुगू साहित्य

त्यानंतर वारंगलच्या काकतीयांनी बाराव्या शतकापासून सामान्य संवत् 1323 पर्यंत बहुतेक तेलुगूभाषिक प्रदेश एकत्र केले. गणपतिदेवाने मोटुपल्ली बंदर परदेशी व्यापाऱ्यांसाठी खुले केले. त्याची कन्या रुद्रमादेवी हिने स्वतःच्या अधिकाराने राज्य केले, जे मध्ययुगीन भारतात दुर्मिळ होते. त्यांनी बांधलेले जलसिंचनाचे तलाव आजही या प्रदेशातील शेतीला आकार देतात. सामान्य संवत् 1323 मध्ये दिल्ली सल्तनतीच्या सैन्यांसमोर हे राज्य कोसळले.

काकतीयांनी तेलुगू प्रदेश एकत्र केले
काकतीयांनी तेलुगू प्रदेश एकत्र केले

स्थानिक सत्तांनी ही पोकळी भरून काढली. रेड्डी राजांनी अद्दंकी, कोंडवीडू आणि राजमहेंद्री येथून किनारपट्टीवर सत्ता…

स्थानिक सत्तांनी ही पोकळी भरून काढली. रेड्डी राजांनी अद्दंकी, कोंडवीडू आणि राजमहेंद्री येथून किनारपट्टीवर सत्ता चालवली, तर ओडिशाचे गजपती उत्तरेकडून दाब आणत होते. सामान्य संवत् 1336 मध्ये स्थापन झालेल्या विजयनगर साम्राज्याने रायलसीमा आणि किनारपट्टीचा बराच भाग सामावून घेतला. त्याचा सर्वश्रेष्ठ शासक कृष्णदेवराय याने सामान्य संवत् 1509 ते 1529 या काळात राज्य केले. त्याने तेलुगू काव्य आमुक्तमाल्यद लिहिले आणि तिरुमला व श्रीकालहस्ती येथील मंदिरांना देणग्या दिल्या. सामान्य संवत् 1565 मध्ये तालिकोटा येथील पराभवानंतर विजयनगरचे शेवटचे शासक पेनुकोंडा आणि चंद्रगिरी येथे माघारी गेले.

स्थानिक सत्ता आणि विजयनगरचा उदय
स्थानिक सत्ता आणि विजयनगरचा उदय

या सत्तांच्या बरोबरीने इस्लामी सल्तनतींचा उदय झाला. सामान्य संवत् 1347 मध्ये स्थापन झालेल्या बहमनी सल्तनतीने पश्चिम दख्खनमधून तेलुगू प्रदेशात मुसंडी मारली. ती फुटल्यावर तिचा सुभेदार सुलतान कुली याने सामान्य संवत् 1518 मध्ये गोवळकोंड्याचे कुतुबशाही राज्य स्थापन केले. पुढील शतकात कुतुबशाहांनी कोंडवीडू आणि कृष्णा नदीपर्यंत व तिच्या पलीकडेही संपूर्ण किनारी मैदान ताब्यात घेतले.

इस्लामी सल्तनती तेलुगू प्रदेशात
इस्लामी सल्तनती तेलुगू प्रदेशात

गोवळकोंड्याची सत्ता स्थानिक संस्कृतीला सामावून घेण्यासाठी उल्लेखनीय होती. इब्राहिम कुतुबशाहाने तेलुगू कवींना आश्रय दिला, आणि…

गोवळकोंड्याची सत्ता स्थानिक संस्कृतीला सामावून घेण्यासाठी उल्लेखनीय होती. इब्राहिम कुतुबशाहाने तेलुगू कवींना आश्रय दिला, आणि महसूल प्रशासनातील उच्च पदांवर तेलुगू अधिकारी होते. मछलीपट्टणम हे राज्याचे मुख्य बंदर बनले; तेथून रंगवलेले कलमकारी सुती कापड पर्शिया आणि आग्नेय आशियात निर्यात होत असे. कृष्णेवरील कोल्लूरच्या खाणींनी गोवळकोंड्याला प्रसिद्ध करणारे हिरे पुरवले. डचांनी सामान्य संवत् 1605 मध्ये मछलीपट्टणम येथे व्यापारी ठाणे उघडले आणि इंग्रजांनी सामान्य संवत् 1611 मध्ये त्यांचे अनुकरण केले.

गोवळकोंडा: संस्कृती, व्यापार आणि हिरे
गोवळकोंडा: संस्कृती, व्यापार आणि हिरे

औरंगजेबाने सामान्य संवत् 1687 मध्ये गोवळकोंडा जिंकला आणि त्याला मुघल प्रांत बनवले. मुघल सत्ता दुर्बल होत गेल्यावर सुभेदार निजाम-उल-मुल्क याने सामान्य संवत् 1724 मध्ये असफजाही घराणे स्थापन केले, आणि हैदराबादच्या निजामांना आंध्र किनारपट्टीवरील दावा वारसाहक्काने मिळाला. कर्नूल, कडप्पा आणि बंगनपल्ली येथील लहान नवाबांनी रायलसीमाचे काही भाग सांभाळले.

मुघल विजय आणि निजाम
मुघल विजय आणि निजाम

नंतर ब्रिटिश आले. त्यांनी आंध्र प्रदेश एकाच विजयाने नव्हे, तर टप्प्याटप्प्याने मिळवला. 1753 पासून उत्तर…

नंतर ब्रिटिश आले. त्यांनी आंध्र प्रदेश एकाच विजयाने नव्हे, तर टप्प्याटप्प्याने मिळवला. 1753 पासून उत्तर सरकार फ्रेंचांच्या ताब्यात होते. त्यांच्याशी झालेल्या संघर्षानंतर ईस्ट इंडिया कंपनीने 1759 मध्ये मछलीपट्टणम जिंकले आणि 1765 मध्ये मुघलांकडून सरकारांचे अनुदानपत्र मिळवले. 1800 मध्ये निजामाने ब्रिटिश सैन्याचा खर्च भागवण्यासाठी रायलसीमेचे दत्त जिल्हे त्यांच्या हवाली केले. 1801 मध्ये अर्कटच्या नवाबाने नेल्लोर आणि चित्तूर सोडून दिले. या सर्वांचा कारभार मद्रास प्रांताचा भाग म्हणून मद्रासमधून चालवला जात असे.

ब्रिटनने आंध्र टप्प्याटप्प्याने मिळवला
ब्रिटनने आंध्र टप्प्याटप्प्याने मिळवला

थॉमस मनरो यांनी दत्त जिल्ह्यांत रयतवारी पद्धत सुरू केली; त्यात शेतकऱ्यांकडून थेट महसूल गोळा केला जाई. विस्थापित झालेल्या स्थानिक सरदारांनी प्रतिकार केला. त्यातील सर्वांत प्रसिद्ध म्हणजे उय्यालवाडा नरसिंह रेड्डी; त्यांनी 1846 आणि 1847 मध्ये कर्नूलमध्ये उठावाचे नेतृत्व केले. जबरदस्त महसूल मागण्या आणि पावसाच्या अभावामुळे भीषण दुष्काळ पडले; त्यात 1832 ते 1833 चा गुंटूर दुष्काळ आणि 1876 ते 1878 चा महादुष्काळ यांचा समावेश आहे.

रयतवारी महसूल, उठाव आणि दुष्काळ
रयतवारी महसूल, उठाव आणि दुष्काळ

अभियंते आर्थर कॉटन यांनी किनारी भागाची अर्थव्यवस्था बदलून टाकली. त्यांनी 1852 मध्ये दौलेश्वरम येथे गोदावरी…

अभियंते आर्थर कॉटन यांनी किनारी भागाची अर्थव्यवस्था बदलून टाकली. त्यांनी 1852 मध्ये दौलेश्वरम येथे गोदावरी बंधारा आणि 1855 मध्ये विजयवाडा येथे कृष्णा बंधारा बांधला. या धरणांनी मिळून दोन्ही त्रिभुज प्रदेशांना दक्षिणेचे भाताचे कोठार बनवले. त्यानंतर रेल्वे, मिशनरी शाळा आणि तेलुगू छापखाने आले. कंदुकुरी वीरेशलिंगम यांच्यासारख्या सुधारकांनी विधवा पुनर्विवाह आणि स्त्रीशिक्षणासाठी मोहिमा चालवल्या.

कॉटनच्या धरणांनी भाताचे कोठार घडवले
कॉटनच्या धरणांनी भाताचे कोठार घडवले

आता स्वातंत्र्यलढ्याविषयी. 1905 ते 1908 च्या वंदेमातरम चळवळीबरोबर राष्ट्रवादी राजकारण आंध्रात पोहोचले; तेव्हा राजमहेंद्रवरम आणि काकीनाडा येथील विद्यार्थ्यांनी महाविद्यालयांवर आणि परदेशी वस्तूंवर बहिष्कार घातला. आंध्र महासभेचे पहिले अधिवेशन 1913 मध्ये बापटला येथे भरले. तिने तेलुगूभाषकांसाठी स्वतंत्र प्रांताची मागणी पुढे नेली.

राष्ट्रवादी राजकारण आंध्रात पोहोचले
राष्ट्रवादी राजकारण आंध्रात पोहोचले

असहकाराच्या वर्षांत भारतातील काही अत्यंत मौलिक निषेध घडले. 1921 मध्ये दुग्गिराला गोपालकृष्णय्या यांनी चिराला आणि…

असहकाराच्या वर्षांत भारतातील काही अत्यंत मौलिक निषेध घडले. 1921 मध्ये दुग्गिराला गोपालकृष्णय्या यांनी चिराला आणि पेराला येथील लोकांना नवीन नगरपालिका कर भरावा लागू नये म्हणून गावाबाहेर नेले. पेदनंदिपाडू येथील शेतकऱ्यांनी जमीन महसूल देण्यास नकार दिला, आणि पलनाडूमधील गावकऱ्यांनी वनकायद्यांचा भंग केला. त्याच वर्षी विजयवाडा येथे पिंगली वेंकय्या यांनी गांधीजींना ध्वजाचा आराखडा सादर केला, ज्यातून पुढे राष्ट्रीय तिरंगा आकाराला आला.

असहकार काळातील कल्पक निदर्शने
असहकार काळातील कल्पक निदर्शने

गोदावरी एजन्सीच्या डोंगराळ प्रदेशात अल्लुरी सीताराम राजू यांनी 1922 ते 1924 च्या रंपा बंडात आदिवासी योद्ध्यांचे नेतृत्व केले. ते पकडले जाऊन मे 1924 मध्ये गोळ्या घालून मारले जाईपर्यंत त्यांनी पोलीस ठाण्यांवर हल्ले केले. 1928 मध्ये मद्रासमधील सायमन कमिशनविरोधी निदर्शनात पोलिसांच्या बंदुकांना तोंड दिल्यामुळे टंगुटुरी प्रकाशम यांना आंध्र केसरी, म्हणजे आंध्राचा सिंह, ही पदवी मिळाली. 1930 मध्ये किनाऱ्यालगतच्या मिठाच्या सत्याग्रह शिबिरांनी आणि 1942 च्या छोडो भारत आंदोलनांनी, तेनाली येथील पोलिसांच्या गोळीबारासह, ही कहाणी पूर्ण केली.

बंडखोर, सिंह आणि किनारी मिठाचे मोर्चे
बंडखोर, सिंह आणि किनारी मिठाचे मोर्चे

ऑगस्ट 1947 मधील स्वातंत्र्य प्रत्येक तेलुगू जिल्ह्यापर्यंत पोहोचले नाही. आजच्या आंध्र प्रदेशातील जिल्हे ब्रिटिशांच्या अधिपत्याखालील…

ऑगस्ट 1947 मधील स्वातंत्र्य प्रत्येक तेलुगू जिल्ह्यापर्यंत पोहोचले नाही. आजच्या आंध्र प्रदेशातील जिल्हे ब्रिटिशांच्या अधिपत्याखालील मद्रासमध्ये होते. पण तेलंगणा हैदराबाद या संस्थानात होते. त्याचा शासक, सातवा निजाम मीर उस्मान अली खान याने भारतात किंवा पाकिस्तानात, कोणातही सामील न होण्याचे ठरवले. स्वतःच्या घराण्याच्या अधिपत्याखाली स्वतंत्र हैदराबाद, शक्यतो राष्ट्रकुलातील एक स्वतंत्र डोमिनियन म्हणून, हे त्याचे उद्दिष्ट होते. पाकिस्तानशी त्याच्या राज्याची समान सीमा नसल्याने पाकिस्तानात विलीन होण्याचा त्याचा हेतू नव्हता. पण तो पाकिस्तानकडून पाठिंब्याची अपेक्षा करत होता. त्याने पाकिस्तानला कर्ज दिले, त्याच्या मार्गाने शस्त्रे मिळवली आणि भारताविरुद्धची आपली बाजू संयुक्त राष्ट्रांत मांडली.

स्वातंत्र्य सर्व तेलुगू जिल्ह्यांपर्यंत पोहोचले नाही
स्वातंत्र्य सर्व तेलुगू जिल्ह्यांपर्यंत पोहोचले नाही

सत्तेतील त्याचे शेवटचे वर्ष हिंसक होते. रझाकार ही मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन या संघटनेची, कासिम रझवी याच्या नेतृत्वाखालील, निजामाच्या आश्रयाखालील सशस्त्र संघटना होती. त्या निजामाच्या सरकारच्या अनुमतीने आणि अनेकदा त्याच्या पोलिसांसोबत कार्य करत. हैदराबाद हे मुस्लिम शासकाखालील स्वतंत्र राज्य राहावे आणि भारतात विलीनीकरणाची चळवळ, जिला बहुसंख्य हिंदूंचा पाठिंबा होता, ती चिरडून टाकावी, हे त्यांचे ध्येय होते. त्यांना विरोध करणाऱ्या हिंदू गावांमध्ये त्यांनी हत्या, बलात्कार आणि लूट केली. सप्टेंबर 1947 मध्ये परकाळ येथे भारतीय ध्वज फडकवण्यासाठी जमलेल्या 22 जणांना त्यांनी गोळ्या घातल्या. मे 1948 मध्ये बिदर जिल्ह्यातील गोर्टा येथे सुमारे 200 गावकरी मारले गेले. त्याच ऑगस्टमध्ये भैरनपल्ली येथे मृतांची संख्या सुमारे 120 ते 200 दरम्यान असल्याचे वृत्तांत सांगतात, आणि गावातील स्त्रियांवर अत्याचार झाले. या संघटनेला विरोध करणाऱ्या मुस्लिमांनाही सोडले गेले नाही. संपादक शोएबुल्लाह खान यांची ऑगस्ट 1948 मध्ये हत्या करण्यात आली.

हैदराबाद राज्यात रझाकारांची हिंसा
हैदराबाद राज्यात रझाकारांची हिंसा

हे हल्ले त्या वेळीच नोंदवले गेले होते. ऑगस्ट 1948 मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या भारत सरकारच्या हैदराबादविषयीच्या…

हे हल्ले त्या वेळीच नोंदवले गेले होते. ऑगस्ट 1948 मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या भारत सरकारच्या हैदराबादविषयीच्या श्वेतपत्रिकेत रझाकारांच्या नावावर नोंदवलेल्या 300 हून अधिक घटनांची यादी होती. शरणागतीनंतर एका विशेष न्यायाधिकरणाने रझवीला बीबीनगर गावावरील सशस्त्र रझाकार हल्ल्याबद्दल दोषी ठरवले आणि सात वर्षांच्या कारावासाची शिक्षा दिली.

हल्ल्यांची नोंद झाली आणि खटले चालले
हल्ल्यांची नोंद झाली आणि खटले चालले

भारताने 13 सप्टेंबर 1948 रोजी ऑपरेशन पोलो अंतर्गत आपले सैन्य पाठवले, ज्याला पोलीस कारवाई म्हणून ओळखले जाते. निजामाने 17 सप्टेंबर रोजी शरणागती पत्करली. हैदराबादमधील तेलुगू जिल्हे 1956 मध्ये आंध्र राज्यात सामील होऊन आंध्र प्रदेश बनले, आणि 2014 मध्ये त्यातून बाहेर पडून तेलंगणा बनले.

ऑपरेशन पोलो आणि निजामाची शरणागती
ऑपरेशन पोलो आणि निजामाची शरणागती

शरणागतीनंतरही हिंसा थांबली नाही. नेहरूंनी पाठवलेल्या सद्भावना मंडळाच्या सुंदरलाल समितीने पोलीस कारवाईदरम्यान आणि नंतर काय…

शरणागतीनंतरही हिंसा थांबली नाही. नेहरूंनी पाठवलेल्या सद्भावना मंडळाच्या सुंदरलाल समितीने पोलीस कारवाईदरम्यान आणि नंतर काय घडले याचा अहवाल दिला. रझाकारांचा काळ हा तिचा विषय नव्हता, तरीही तिच्या टिपणांत नोंद आहे की जिथे रझाकारांना प्रतिकार झाला, तिथे हिंदूंची लूट, बलात्कार आणि हत्या झाली. ज्या जिल्ह्यांत रझाकार सर्वात बलवान होते, तिथे नंतर सर्वात भीषण सूड उगवला गेला, असे तिला आढळले; त्यात हत्या, बलात्कार, अपहरण आणि जबरदस्तीने धर्मांतर झाले. या टप्प्यातील बळी मुस्लिम होते, असे अहवालात वर्णन आहे.

शरणागतीनंतरचा सूड
शरणागतीनंतरचा सूड

१७ सप्टेंबर हा दिवस आजही दरवर्षी पूर्वीच्या हैदराबाद राज्यात वेगवेगळ्या नावांनी पाळला जातो. महाराष्ट्रात गेलेल्या मराठी भाषिक जिल्ह्यांचा प्रदेश असलेला मराठवाडा “मराठवाडा मुक्ती संग्राम दिन” पाळतो. बिदर, कलबुर्गी आणि रायचूर यांच्या आसपासच्या, कर्नाटकात गेलेल्या कन्नड भाषिक जिल्ह्यांना कल्याण कर्नाटक म्हणतात; हे जिल्हे पूर्वी दीर्घकाळ हैदराबाद-कर्नाटक म्हणून ओळखले जात. तो प्रदेश स्वतःचा मुक्तिदिन पाळतो. केंद्र सरकार २०२२ पासून हैदराबादमध्ये हैदराबाद मुक्ती दिन साजरा करत आहे. तेलंगणात या नावावरून वाद आहे. राज्य सरकारने २०२२ पासून या दिवसाला राष्ट्रीय एकात्मता दिन म्हटले, आणि २०२४ पासून त्याला प्रजा पालन दिनोत्सवम्, म्हणजे जनतेच्या शासनाचा दिन, असे म्हटले आहे. भाजप “मुक्ती दिन” या नावाचा आग्रह धरतो. काँग्रेस आणि बीआरएस हे मुख्यतः मुस्लिम जनाधार असलेल्या मजलिस पक्षाच्या भीतीमुळे हा शब्द टाळतात, असे त्याचे म्हणणे आहे. हा दिवस या प्रदेशांचा आहे, सध्याच्या आंध्र प्रदेशाचा नाही.

17 सप्टेंबरची आठवण वेगवेगळ्या प्रकारे
17 सप्टेंबरची आठवण वेगवेगळ्या प्रकारे

आता आपण मद्रासच्या तेलुगू जिल्ह्यांकडे आणि स्वातंत्र्यानंतरच्या वर्षांकडे परत जाऊ. १९४७ मध्ये तेलुगू जिल्हे अजूनही…

आता आपण मद्रासच्या तेलुगू जिल्ह्यांकडे आणि स्वातंत्र्यानंतरच्या वर्षांकडे परत जाऊ. १९४७ मध्ये तेलुगू जिल्हे अजूनही मद्रास प्रेसिडेन्सीचा भाग होते. पोट्टी श्रीरामुलू यांनी स्वतंत्र तेलुगू राज्यासाठी उपोषण केले आणि १५ डिसेंबर १९५२ रोजी त्यांचा मृत्यू झाला. त्यानंतरच्या अशांततेमुळे केंद्र सरकारने १ ऑक्टोबर १९५३ रोजी आंध्र राज्याची निर्मिती केली; कुर्नूल ही राजधानी आणि टंगुटुरी प्रकाशम मुख्यमंत्री होते. भाषिक आधारावर स्थापन झालेले हे भारतातील पहिले राज्य होते. १ नोव्हेंबर १९५६ रोजी ते हैदराबाद राज्यातील तेलुगू जिल्ह्यांमध्ये विलीन होऊन आंध्र प्रदेश तयार झाला; हैदराबाद राजधानी आणि नीलम संजीव रेड्डी मुख्यमंत्री होते.

आमरण उपोषणातून आंध्र राज्याची निर्मिती
आमरण उपोषणातून आंध्र राज्याची निर्मिती

१९७३ मधील राष्ट्रपती राजवटीचा काळ वगळता १९८३ पर्यंत काँग्रेसने राज्य केले. त्या काळात नागार्जुन सागर आणि श्रीशैलम ही धरणे बांधली गेली, तसेच १९६९ मध्ये तेलंगणात आणि १९७२ मध्ये आंध्रात प्रादेशिक आंदोलने झाली. चित्रपट अभिनेते एन. टी. रामाराव यांनी १९८२ मध्ये तेलुगू देसम पक्षाची स्थापना केली आणि नऊ महिन्यांत सत्ता मिळवली. चंद्राबाबू नायडू यांनी १९९५ ते २००४ पर्यंत राज्याचे नेतृत्व केले. काँग्रेसचे वाय. एस. राजशेखर रेड्डी यांनी २००४ पासून २००९ मध्ये हेलिकॉप्टर अपघातात त्यांचा मृत्यू होईपर्यंत राज्याचे नेतृत्व केले.

काँग्रेस राजवट, धरणे आणि नवा पक्ष
काँग्रेस राजवट, धरणे आणि नवा पक्ष

पुन्हा उभ्या राहिलेल्या राज्यनिर्मितीच्या चळवळीचा शेवट २ जून २०१४ रोजी तेलंगणाच्या निर्मितीने झाला. हैदराबाद तेलंगणाकडे…

पुन्हा उभ्या राहिलेल्या राज्यनिर्मितीच्या चळवळीचा शेवट २ जून २०१४ रोजी तेलंगणाच्या निर्मितीने झाला. हैदराबाद तेलंगणाकडे राहिले; ते २ जून २०२४ पर्यंत, म्हणजे जास्तीत जास्त दहा वर्षे, दोन्ही राज्यांची संयुक्त राजधानी होते. उरलेल्या राज्यात तेव्हापासून दोन पक्षांमध्ये आलटून पालटून तीन सरकारे आली आहेत. नायडू यांच्या तेलुगू देसम पक्षाने २०१४ ते २०१९ राज्य केले. जगन मोहन रेड्डी यांच्या वाय एस आर काँग्रेस पक्षाने २०१९ ते २०२४ राज्य केले. त्यानंतर तेलुगू देसम, जनसेना आणि भाजप यांच्या आघाडीने २०२४ मध्ये नायडू यांना पुन्हा सत्तेवर आणले. तीन राजधान्यांच्या २०२० मधील योजनेसह राजधानीचा प्रश्न एप्रिल २०२६ मध्ये मिटला, जेव्हा संसदेने पुनर्रचना कायद्यात दुरुस्ती करून अमरावतीला एकमेव राजधानी म्हणून नाव दिले.

तेलंगणा वेगळे झाले; अमरावती राजधानी
तेलंगणा वेगळे झाले; अमरावती राजधानी

आता भूमीविषयी. आंध्र प्रदेश भारताच्या आग्नेय किनाऱ्यावर सुमारे 163,000 चौरस किलोमीटर क्षेत्रात पसरलेला आहे. त्याच्या सीमा ओडिशा, छत्तीसगड, तेलंगणा, कर्नाटक आणि तमिळनाडू यांना लागून आहेत. बंगालच्या उपसागरावरील त्याचा समुद्रकिनारा सुमारे एक हजार किलोमीटर लांब असून तो भारतातील कोणत्याही राज्याच्या सर्वांत लांब किनाऱ्यांपैकी एक आहे.

लांब आग्नेय किनारपट्टीचे राज्य
लांब आग्नेय किनारपट्टीचे राज्य

भूभागाचे तीन पट्टे पडतात. किनारपट्टीचा मैदानी प्रदेश गोदावरी आणि कृष्णा या नद्या जिथे दोन त्रिभुज…

भूभागाचे तीन पट्टे पडतात. किनारपट्टीचा मैदानी प्रदेश गोदावरी आणि कृष्णा या नद्या जिथे दोन त्रिभुज प्रदेशांत पसरतात तिथे सर्वाधिक रुंद आहे; ही देशातील सर्वांत सुपीक भातशेतीची जमीन आहे. त्यामागे पूर्व घाट तुटक पर्वतरांगांच्या रूपात पसरलेले आहेत. उत्तरेकडे विशाखापट्टणम एजन्सीच्या जंगलव्याप्त टेकड्या आहेत, जिथे जिंदगडा सुमारे 1,690 मीटरपर्यंत उंच जातो. आणखी दक्षिणेकडे नल्लमला, वेलिकोंडा आणि शेषाचलम टेकड्या आहेत. दक्षिण-पश्चिमेला रायलसीमा हे ग्रॅनाइट आणि लाल मातीचे कोरडे पठार आहे, जिथे अनंतपूर हा द्वीपकल्पीय भारतातील सर्वांत कमी पावसाच्या जिल्ह्यांपैकी एक आहे.

त्रिभुज प्रदेश, घाट आणि कोरडे पठार
त्रिभुज प्रदेश, घाट आणि कोरडे पठार

या दोन मोठ्या नद्यांखेरीज पेन्ना नदी रायलसीमेचे पाणी वाहून नेते, तर वंशधारा आणि नागावली उत्तरेला पाणी पुरवतात. प्रमुख पाणथळ प्रदेशांमध्ये कोल्लेरू हे दोन त्रिभुज प्रदेशांदरम्यानचे मोठे गोड्या पाण्याचे सरोवर आणि तमिळनाडूसह वाटून घेतलेले पुलिकत हे खारट पाण्याचे खाडीसरोवर यांचा समावेश आहे. नैऋत्य मोसमी वारे जून ते सप्टेंबर या काळात बहुतेक पाऊस आणतात. ईशान्य मोसमी वारे आणि बंगालच्या उपसागरातील चक्रीवादळे ऑक्टोबर ते डिसेंबर या काळात किनारपट्टीवर परिणाम करतात.

नद्या, पाणथळ प्रदेश आणि दोन मोसमी पावसाळे
नद्या, पाणथळ प्रदेश आणि दोन मोसमी पावसाळे

राज्यातील वन्यजीवांना उद्यानांमध्ये आणि अभयारण्यांमध्ये संरक्षण दिले जाते. येथे तीन राष्ट्रीय उद्याने आहेत. पापिकोंडा हे…

राज्यातील वन्यजीवांना उद्यानांमध्ये आणि अभयारण्यांमध्ये संरक्षण दिले जाते. येथे तीन राष्ट्रीय उद्याने आहेत. पापिकोंडा हे गोदावरी पूर्व घाटातून कापत जाताना तयार झालेल्या जंगलव्याप्त घळईचे संरक्षण करते. श्री वेंकटेश्वर राष्ट्रीय उद्यान तिरुमलाभोवतीच्या शेषाचलम टेकड्यांना व्यापते; येथे रक्तचंदनाचे झाड आढळते, जे दक्षिण पूर्व घाटाच्या एका लहानशा पट्ट्यातच नैसर्गिकरीत्या वाढते. कडपा जिल्ह्यातील रामेश्वरम येथील राजीव गांधी राष्ट्रीय उद्यान हे पेन्ना नदीकाठचे लहानसे नदीकाठचे जंगल आहे.

तीन राष्ट्रीय उद्याने विविध जंगलांचे रक्षण करतात
तीन राष्ट्रीय उद्याने विविध जंगलांचे रक्षण करतात

सर्वांत मोठा संरक्षित भूप्रदेश म्हणजे नल्लमला टेकड्यांतील नागार्जुनसागर श्रीशैलम व्याघ्र प्रकल्प, जो तेलंगणासह वाटून घेतलेला आहे. क्षेत्रफळानुसार तो भारतातील सर्वांत मोठा व्याघ्र प्रकल्प असून येथे बिबटे, अस्वले आणि चेंचू वनवासी लोकही आश्रय घेतात. कडपा येथील श्री लंकामल्लेश्वर अभयारण्य हे जर्डनच्या धावीचे (Jerdon's courser) एकमेव ज्ञात निवासस्थान आहे; हा अत्यंत संकटग्रस्त निशाचर पक्षी 1986 मध्ये पुन्हा सापडला. चित्तूरमधील कौंडिन्य अभयारण्य हे राज्यातील एकमेव हत्ती अभयारण्य आहे.

वाघ, एक रात्रीचा पक्षी आणि हत्ती
वाघ, एक रात्रीचा पक्षी आणि हत्ती

पाणथळ प्रदेशही तितकेच समृद्ध आहेत. काकिनाडाजवळील कोरिंगा हे पूर्व किनाऱ्यावरील सर्वांत मोठ्या खारफुटी जंगलांपैकी एक…

पाणथळ प्रदेशही तितकेच समृद्ध आहेत. काकिनाडाजवळील कोरिंगा हे पूर्व किनाऱ्यावरील सर्वांत मोठ्या खारफुटी जंगलांपैकी एक असून तेथे मासेमार मांजरे, पाणमांजरे आणि घरटी करणारी ऑलिव्ह रिडले कासवे आढळतात. कोल्लेरू हा आंतरराष्ट्रीय महत्त्वाचा संरक्षित पाणथळ प्रदेश असून पेलिकन आणि रंगीत करकोचे यांसाठी प्रसिद्ध आहे. दक्षिणेतील नेलापट्टू आणि पुलिकत येथे दरवर्षी हिवाळ्यात रोहित पक्षी आणि प्रजनन करणारे ठिपकेदार चोचीचे पेलिकन येतात. विशाखापट्टणम आणि तिरुपती येथील प्राणिसंग्रहालये शहरी पर्यटकांसाठी उपलब्ध आहेत.

वन्यजीव आणि पक्ष्यांनी समृद्ध पाणथळ प्रदेश
वन्यजीव आणि पक्ष्यांनी समृद्ध पाणथळ प्रदेश

पर्यटकांमध्ये तीर्थयात्रेला सर्वाधिक गर्दी होते. तिरुपतीच्या वर असलेल्या तिरुमला येथील श्री वेंकटेश्वराचे डोंगरावरील मंदिर हे जगातील सर्वाधिक भेट दिल्या जाणाऱ्या धार्मिक स्थळांपैकी एक आहे. श्रीशैलम येथे बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक आहे. विजयवाडा येथे कृष्णा नदीकाठी कनक दुर्गा मंदिर उभे आहे. सिंहाचलम, श्रीकालहस्ती आणि अन्नवरम मिळून मंदिरांचा दाट मार्ग पूर्ण होतो. सत्य साई बाबांचे निवासस्थान असलेले पुट्टपर्थी परदेशातील पर्यटकांनाही आकर्षित करते.

तीर्थयात्रेला सर्वाधिक गर्दी
तीर्थयात्रेला सर्वाधिक गर्दी

वारसास्थळे दोन हजार वर्षांचा कालखंड व्यापतात. त्यांत अमरावतीचा स्तूप आणि त्याचे संग्रहालय, नागार्जुनकोंडा येथील बेटावरील…

वारसास्थळे दोन हजार वर्षांचा कालखंड व्यापतात. त्यांत अमरावतीचा स्तूप आणि त्याचे संग्रहालय, नागार्जुनकोंडा येथील बेटावरील संग्रहालय, खडकात कोरलेल्या उंदवल्ली लेणी, आणि विजयनगर काळातील भित्तिचित्रे व एकाच खडकातून कोरलेला प्रचंड नंदी असलेले लेपाक्षी यांचा समावेश आहे. गंडीकोटा येथील किल्ला पेन्ना नदीच्या खोल घळईच्या कडेवर उभा आहे. त्याच्या जवळची बेलम लेणी ही भारतातील सर्वात लांब गुहा-प्रणालींपैकी आहेत.

दोन हजार वर्षांचा वारसा
दोन हजार वर्षांचा वारसा

विशाखापट्टणम हे प्रमुख विरंगुळ्याचे शहर आहे; येथे रामकृष्ण आणि ऋषिकोंडा समुद्रकिनारे, कैलासगिरी टेकडीवरील उद्यान, आणि सेवेतून निवृत्त केलेल्या पाणबुडीचे केलेले संग्रहालय आहे. तेथून आत, निसर्गरम्य रेल्वेमार्ग अराकू खोऱ्यातील कॉफीच्या मळ्यांपर्यंत आणि चुनखडीच्या बोर्रा लेण्यांपर्यंत चढत जातो. पापिकोंडा घळईतील नौकाविहार, नारळाच्या झाडांनी वेढलेले कोनसीमा येथील backwaters आणि उन्हाळ्यातील थंड विश्रांतीस्थान हॉर्सली हिल्स यांमुळे ही यादी पूर्ण होते.

विरंगुळ्यासाठी समुद्रकिनारे, टेकड्या आणि खाड्या
विरंगुळ्यासाठी समुद्रकिनारे, टेकड्या आणि खाड्या

लांब किनारपट्टी राज्याला त्याची बंदरे देते. विशाखापट्टणम हे केंद्र सरकारकडून चालवले जाणारे आणि प्रमुख बंदर…

लांब किनारपट्टी राज्याला त्याची बंदरे देते. विशाखापट्टणम हे केंद्र सरकारकडून चालवले जाणारे आणि प्रमुख बंदर म्हणून वर्गीकृत असलेले एकमेव बंदर आहे. हे 1933 साली सुरू झालेले, संरक्षित नैसर्गिक बंदर असून तेथे लोहखनिज, कोळसा, कच्चे तेल आणि कंटेनर यांची हाताळणी होते. हे शहर भारतीय नौदलाच्या पूर्व नौदल कमांडचे मुख्यालय आणि हिंदुस्तान शिपयार्डचे स्थान देखील आहे.

विशाखापट्टणम, एकमेव मोठे बंदर
विशाखापट्टणम, एकमेव मोठे बंदर

उर्वरित बहुतेक वाहतूक तीन मोठी खासगी रीत्या चालवली जाणारी बंदरे सांभाळतात. विशाखापट्टणमच्या अगदी दक्षिणेस असलेले गंगावरम हे खोल पाण्याचे बंदर पोलाद प्रकल्पाला सेवा देते. नेल्लोर जिल्ह्यातील कृष्णपट्टणम दक्षिणेकडील पाठभूमीसाठी कोळसा आणि कंटेनर हाताळते. काकिनाडा, आपल्या खोल पाण्याच्या आणि नांगरण्याच्या बंदरांसह, तांदळाच्या निर्यातीसाठी भारताचे अग्रगण्य प्रवेशद्वार आहे. गंगावरम आणि कृष्णपट्टणम अदानी समूह चालवतो.

खासगी बंदरे बहुतेक वाहतूक सांभाळतात
खासगी बंदरे बहुतेक वाहतूक सांभाळतात

राज्य आणखी चार बंदरे जोडत आहे. रामायपट्टणम, मछलीपट्टणम आणि मूलापेटा ही नवीन बंदरे असून सरकारने…

राज्य आणखी चार बंदरे जोडत आहे. रामायपट्टणम, मछलीपट्टणम आणि मूलापेटा ही नवीन बंदरे असून सरकारने ती डिसेंबर 2026 पर्यंत पूर्ण करण्याचे लक्ष्य ठेवले आहे; तथापि काही वृत्तांनुसार ती डिसेंबर 2026 ते मार्च 2027 दरम्यानच कार्यान्वित होतील. चौथे, काकिनाडा गेटवे, एक खासगी विकासक उभारत आहे. बंदरांची क्षमता दरवर्षी सुमारे 195 दशलक्ष टनांवरून उच्च लक्ष्यापर्यंत वाढवणे हे घोषित उद्दिष्ट आहे.

आणखी चार बंदरे जोडली जात आहेत
आणखी चार बंदरे जोडली जात आहेत

शेवटी, अर्थव्यवस्था. शेती आणि अन्न हा तिचा पाया राहिला आहे. त्रिभुज प्रदेशांत तांदूळ पिकतो, आणि गुंटूर येथे आशियातील सर्वात मोठी मिरचीची बाजारपेठ चालते. किनारपट्टीमुळे आंध्र प्रदेश हा शेतीतून पिकवलेल्या कोळंबीचा भारतातील सर्वात मोठा उत्पादक आणि निर्यातदार आहे; अवंती फीड्स, देवी सी फूड्स आणि नेक्कंटी सी फूड्स यांसारख्या प्रक्रियादारांसह.

शेती आणि कोळंबी अर्थव्यवस्थेला बळ देतात
शेती आणि कोळंबी अर्थव्यवस्थेला बळ देतात

विशाखापट्टणम हे अवजड उद्योगाचे केंद्र आहे. येथे सार्वजनिक क्षेत्रातील विझाग स्टील प्लांट, हिंदुस्तान पेट्रोलियमची रिफायनरी…

विशाखापट्टणम हे अवजड उद्योगाचे केंद्र आहे. येथे सार्वजनिक क्षेत्रातील विझाग स्टील प्लांट, हिंदुस्तान पेट्रोलियमची रिफायनरी आणि हिंदुस्तान शिपयार्ड आहे. जवळच्या परवाडा येथे औषधनिर्मिती क्लस्टर आहे, जिथे डॉक्टर रेड्डीज, अरबिंदो, दिवीज आणि लॉरस लॅब्स बल्क ड्रग्ज तयार करतात. कृष्णा-गोदावरी खोऱ्यातून समुद्रातील वायू मिळतो, ज्याचे उत्पादन ऑइल अँड नॅचरल गॅस कॉर्पोरेशन आणि रिलायन्स करतात. काकीनाडा येथे कोरोमंडल इंटरनॅशनलचे खत कारखाने आहेत.

विशाखापट्टणम आणि किनारा: अवजड उद्योग
विशाखापट्टणम आणि किनारा: अवजड उद्योग

दक्षिण हा उत्पादन पट्टा आहे. किआ कंपनी पूर्वीच्या अनंतपूर जिल्ह्यातील पेनुकोंडा येथे मोटारगाड्या बनवते. तमिळनाडूच्या सीमेजवळील श्री सिटी येथे इसुझु, हीरो मोटोकॉर्प, दायकिन, मोंडेलेझ आणि कोलगेट-पामोलिव्ह आहेत. तिरुपती येथे बॅटरी उत्पादक अमरा राजा आहे. कडप्पा आणि कुर्नूल येथील चुनखडी सिमेंट कारखान्यांना कच्चा माल पुरवते, आणि कुर्नूल येथे भारतातील सर्वात मोठ्या सौर उद्यानांपैकी एक आहे. भारताची अवकाश संस्था आपली रॉकेट श्रीहरिकोटा येथून प्रक्षेपित करते.

दक्षिण: भारताचा उत्पादन पट्टा
दक्षिण: भारताचा उत्पादन पट्टा

नोव्हेंबर 2026 पर्यंत अनेक अतिशय मोठे प्रकल्प सुरू होते. गूगल विशाखापट्टणम येथे एक गिगावॅट क्षमतेचे…

नोव्हेंबर 2026 पर्यंत अनेक अतिशय मोठे प्रकल्प सुरू होते. गूगल विशाखापट्टणम येथे एक गिगावॅट क्षमतेचे कृत्रिम बुद्धिमत्ता डेटा-सेंटर केंद्र उभारत आहे. आर्सेलरमित्तल निप्पॉन स्टील अनकापल्ली जिल्ह्यात पोलाद कारखाना उभारत आहे. आणि भारत पेट्रोलियमनेही रामायपट्टणमजवळ रिफायनरी आणि पेट्रोकेमिकल संकुल उभारण्याची योजना जाहीर केली आहे.

भविष्यासाठी सुरू असलेले महाकाय प्रकल्प
भविष्यासाठी सुरू असलेले महाकाय प्रकल्प