भारतीयकृषिः अनेकसहस्राब्दीनां पुरातनी अस्ति, वेदेषु च कृषिकर्मणां प्रक्रियाणां च अतीव विस्तृतं वर्णनं प्राप्यते। प्राचीनैः धार्मिकैः ऐतिहासिकैः च अभिलेखैः भूमिः उत्पादनक्षमतानुसारमपि वर्गीकृता अस्ति: उर्वरा, ऊषरा, मरुस्थली, पतिता, तृणाच्छादिता, पङ्किला, जलमयी, जलसमीपस्था, शर्कराशिलाखण्डपूर्णा, सिकतामयी, नदीजलसिक्ता, वृष्ट्याश्रिता च। अनेकानि मुख्यान्नानि—व्रीहिः, गोधूमः, यवः, जनधान्यम् (ओट्स्); मसूरचणकादीनि शिम्बीधान्यानि; तिलः, अतसी, कुसुम्भः, सर्षपः, एरण्डः, मुद्गः, माषः, कुलत्थः, तूवरी, मटरः, खेसारी, मेथिका इत्यादीनि खाद्यबीजानि; कार्पासः, इक्षुः इत्यादयः नगदीसस्याः; बदरी, द्राक्षा, खर्जूरम्, पनसः, आम्रः, तूतः, जम्बूः इत्यादीनि फलानि च लिखितानि सन्ति। एतानि न केवलं गृहोपभोगाय, अपि तु संस्करणाय निर्यातार्थं च उत्पाद्यन्ते स्म।
प्राचीनाः राजवंशाः वर्षाजलं नदीजलं च सरोवरेषु बन्धेषु च सङ्ग्रहीतुं विस्तृतां कृषिमूलसंरचनां निर्मितवन्तः; जलं कृषिक्षेत्रेषु नेतुं कुल्याः, उत्पादानां जलमार्गेण परिवहनाय नहराः, कृषिजन्यनिर्यातस्य सुगमतायै पोताश्रयाः च निर्मिताः। एतादृशाः बहवः निर्माणाः (कथासु, शिलालेखेषु, विदेशिपर्यटकानां यात्रावर्णनेषु, शिल्पेषु, चित्रेषु च उल्लिखिताः) अद्यापि भारतस्य विविधेषु भागेषु उपयोगे सन्ति। शर्करा प्रथमं भारते स्फटिकीकृता, अष्टादशशताब्दीं यावत् भारतम् अग्रणी आपूर्तिकर्ता आसीत्। आङ्ग्लाः एतत् तन्त्रज्ञानं बद्धश्रमिकांश्च आफ्रिका-कैरिबियन्द्वीप-प्रशान्तमहासागरादिषु विश्वस्य बहुषु भागेषु नीतवन्तः। परन्तु तैः कृषिउद्योगाः क्रमबद्धरूपेण ध्वस्ताः, कृषकाश्च तादृशानि वस्तूनि उत्पादयितुं प्रेरिताः यानि ते करयुक्तानि कृत्वा अतिनियन्त्रितैः अल्पमूल्यैः क्रीणन्ति स्म, येन स्वकीयेषु संस्थानेषु संस्कृत्य अधिकतमं लाभं प्राप्नुयुः। आङ्ग्लानाम् अभिलेखाः एव कथयन्ति यत् एताभिः प्रथाभिः भारते बृहद्स्तरीयाः दुर्भिक्षाः जनिताः, यैः कोटिशः जनाः मृताः।
Featuring:
१९४७ तमे स्वातन्त्र्यकाले आङ्ग्लाः भारतम् आर्थिकसामाजिकदृष्ट्या जर्जरावस्थायां त्यक्तवन्तः। ततः परं कृषौ हरितक्रान्तिः (अन्नम्), श्वेतक्रान्तिः (दुग्धम्),…
१९४७ तमे स्वातन्त्र्यकाले आङ्ग्लाः भारतम् आर्थिकसामाजिकदृष्ट्या जर्जरावस्थायां त्यक्तवन्तः। ततः परं कृषौ हरितक्रान्तिः (अन्नम्), श्वेतक्रान्तिः (दुग्धम्), पीतक्रान्तिः (खाद्यतैलबीजानि), नीलक्रान्तिः (जलकृषिः) च दृष्टाः। अधुना कृषिः तत्सम्बद्धक्षेत्राणि च भारतीयार्थव्यवस्थायाः महत्त्वपूर्णम् अङ्गम् अस्ति—योगदानदृष्ट्या (२०२३ तमे सकलघरेलूत्पादस्य प्रायः १६%) अस्मिन् क्षेत्रे कार्यरतजनसङ्ख्यादृष्ट्या च (२०२३-२४ मध्ये ४६.१%)। तथापि अर्थव्यवस्थायाः व्यापकवृद्ध्या कृषेः भागः क्रमशः ह्रसति। भारतं कृषिजन्योत्पादने द्वितीयं बृहत्तमं परिमाणम् उत्पादयति, परन्तु कृष्यमाणभूमिदृष्ट्या बृहत्तमम्; तच्च १२० देशेभ्यः प्रायः ५२ अब्ज अमेरिकीडॉलरतः अधिकं (वित्तवर्षे २०२४-२५) निर्यातति, यत् यूरोपीयसङ्घस्य कृषिनिर्यातात् द्विगुणाधिकम् अस्ति, तेन च भारतं कृषिजन्योत्पादानां सप्तमं बृहत्तमं निर्यातकम् अस्ति।
भारतं विश्वे ताजफलानाम्—कदली, आम्रः, पेरुफलम्, एरण्डकर्कटी (पपीता), निम्बूकं च; शाकानाम्—भिण्डी सहितानाम्; दुग्धस्य; मरीचिका, आर्द्रकं च सहितानां मसालानाम्; शणसहितानां तन्तुसस्यानाम्; श्यामाकादिमिलेट्-धान्यानाम्; एरण्डबीजसहितानां तैलबीजानां च बृहत्तमम् उत्पादकम् अस्ति। भारतं गोधूमः तण्डुलश्च सहितानां मुख्यान्नानाम्; शुष्कफलानाम्; कृषिआधारितवस्त्रकच्चामालानाम्; कन्दमूलसस्यानाम्; कृषिजन्यमत्स्यानाम्; अण्डमांससहितानां कुक्कुटोत्पादानाम्; नारिकेलस्य; इक्षोः च द्वितीयं बृहत्तमम् उत्पादकम् अस्ति। भारतम् अपि कॉफी-कार्पासादीनां बहूनां नगदीसस्यानां प्रमुखोत्पादकेषु अन्यतमं पञ्चशीर्षोत्पादकेषु च अस्ति।
यद्यपि क्षेत्रमिदं सम्यक् प्रदर्शनं करोति, तथापि भण्डारणं, मार्गाः, विपणीप्रवेशः, न्याय्यं वित्तपोषणं, ग्राहकप्रवेशः इत्यादिका सहायकमूलसंरचना ७०…
यद्यपि क्षेत्रमिदं सम्यक् प्रदर्शनं करोति, तथापि भण्डारणं, मार्गाः, विपणीप्रवेशः, न्याय्यं वित्तपोषणं, ग्राहकप्रवेशः इत्यादिका सहायकमूलसंरचना ७० वर्षाणि यावत् समस्या एव स्थिता। तथापि २०१४ तमात् परं बह्वीनाम् एतासां समस्यानां समाधानाय प्रमुखाः कृषिसुधाराः आरब्धाः। सर्वव्यापिनः अन्तर्जालस्य आगमनेन अनेकाः कृषिसमूहीकरणसंस्थाः कृषकान् स्वोत्पादानि अन्तिमग्राहकेभ्यः साक्षात् विक्रेतुं सशक्तान् अकुर्वन्। तथापि दूषिता राजनीतिः, स्थानीयभ्रष्टाचारः, राज्यस्तरे असमानमूलसंरचना च कोटिशः कृषकान् दारिद्र्यरेखायाः अधः स्थापयन्ति। अपि च पञ्जाबादिषु राज्येषु रासायनिकोर्वरकाणां कीटनाशकानां च बहूपयोगेन प्रतिहेक्टेयरम् उत्पादनं वर्धितम्, किन्तु वर्धितोपयोगापेक्षया निवेशव्ययः प्रतिवर्षं वर्धमानः इति कारणात् लाभप्रदता ह्रसिता। सिक्किमं २०१६ तमे वर्षे शतप्रतिशतं जैविकं भूत्वा प्रथमं भारतीयराज्यम् अभवत्, तथा धनवन्तः अधिकजागरूकाः च ग्राहकाः अरासायनिकानि उत्पादानि याचन्ते इति मौनक्रान्तिः चलति।
Featuring:
औपनिवेशिकैः ऐतिहासिकैश्च कारणैः भारते भूधारणानि अल्पानि सन्ति, अतः तानि आर्थिकविस्तारस्य अनुकूलानि न सन्ति। अपि च, प्राचीनाः आङ्ग्लनियमाः कृषकस्य क्षेत्रात् निर्गमनक्षमतां अकृषकस्य च प्रवेशक्षमतां सीमितां कुर्वन्ति। स्वातन्त्र्योत्तरं समाजवादाधारिता नेहरूवादी नीतिः कृषकस्य स्वराज्याद् बहिः विक्रयाधिकारमपि सीमितवती। ऊर्ध्वाधरतः आरोपिताभिः सोवियत्-शैलीनीतिभिः बहवः बन्धाः निर्मिताः, येन नद्यः शुष्काः जाताः, स्थानीयभण्डारसरोवराणि क्षुधितानि, कृषिकुल्याश्च अनुपयुक्ताः स्थिताः; तेन भारतं जलाभावग्रस्तं राष्ट्रं जातम्, भारतीयकृषकश्च स्वसस्यसफलतायै वृष्टिम् आश्रयितुं विवशः जातः। गृहस्थात् अन्तर्राष्ट्रियात् च स्रोतसः प्रदूषणेन जनितः जलवायुपरिवर्तनः वायुवृष्टिमौसमप्रतिमानानि परिवर्तितवान्।
तन्त्रज्ञानेन प्रतिग्रामं दूरदर्शनम् अन्तर्जालं च प्रापितम्, परन्तु सर्वाणि आधुनिकानि वस्तूनि स्वायत्तीकर्तुम् आकाङ्क्षा अपि उत्तेजिता। कदाचिदेतेन…
तन्त्रज्ञानेन प्रतिग्रामं दूरदर्शनम् अन्तर्जालं च प्रापितम्, परन्तु सर्वाणि आधुनिकानि वस्तूनि स्वायत्तीकर्तुम् आकाङ्क्षा अपि उत्तेजिता। कदाचिदेतेन कृषकाः आधुनिकसुविधाक्रयाय, विवाहसम्पादनाय, मृत्युसंस्कारायोजनाय, प्रियजनस्य चिकित्सादेयकपूरणाय च महद् ऋणं गृह्णन्ति। एतत् तान् ऋणजाले पातयति, यस्मात् ते निर्गन्तुं न शक्नुवन्ति। स्थानीयराजनेतारः ऋणमोचनेन प्रत्येकपर्यावरणघटनायां साहाय्यप्रदानेन च तादृशम् आचरणं प्रोत्साहितवन्तः, तेन बैङ्कवित्तीयमूलसंरचनायाः दौर्बल्यं जातम्। कदाचित् अत्यन्तऋणग्रस्ताः केचन कृषकाः आत्महत्यां कुर्वन्ति।
समकालीननीतयः एतान् दोषान् अतिक्रमितुं लक्ष्यं कुर्वन्ति—साक्षात् धनान्तरणकार्यक्रमेण साहाय्यप्रदानम्, येन मध्यस्थभ्रष्टाचारः निराक्रियते; कानि सस्यानि लाभप्रदानि भविष्यन्ति इति पूर्वसूचना; सर्वकारे विक्रये न्याय्यं न्यूनतमसमर्थनमूल्यम्, तथापि निजीक्रेतृभ्यः उच्चतरमूल्यप्रदानस्य अनुमतिः; आकर्षकवित्तयोजनाः; स्थानीयभण्डारणतन्त्राणां सुधारः; प्राचीनजलकुल्यानां पुनरुज्जीवनम्; कृषौ सर्वकारस्य नियन्त्रणात् तस्य वियोजनं च। एतेन तेषां प्रतिरोधः जातः ये तादृशाभिः अक्षमताभिः लाभं प्राप्नुवन्ति विध्वंसकतत्त्वैः सह च मिलन्ति। तथापि अद्यतननिर्वाचनानि देशव्यापिनी जनप्रतिक्रिया च स्पष्टं दर्शितवत्यौ यत् एताः सुधाराः कृषकैः काम्यन्ते।
Featuring:
